Zaman

Yalnızca tarihi belgelenmiş olaylar (yayın, deney, gözlem) tarihleriyle gösterilir. Tarihi tartışmalı olanlar en altta ayrıca listelenir.

Milattan önce

y. MÖ 2560
Büyük Piramit (Keops Piramidi) · Sanat, müzik ve estetik
Gize'deki Büyük Piramit, Mısır'ın 4. hanedanından Firavun Keops (Khufu) için MÖ 26. yüzyılda yapıldı. Yaklaşık 146 metre yüksekliğiyle yaklaşık 3.800 yıl boyunca bilinen en yüksek insan yapısı olarak kaldı. Kızıldeniz kıyısında bulunan ve Merer adlı bir görevlinin tuttuğu günlük, kireç taşlarının tekneyle Gize'ye taşındığını anlatır. Taşların piramidin üstüne nasıl çıkarıldığı ise kesin olarak bilinmez ve farklı rampa modelleri önerilmiştir.
y. MÖ 1800
Babil matematiği ve Plimpton 322 · Matematik
Babilliler 60 tabanlı bir sayı sistemi kullandı. Saati 60 dakikaya, çemberi 360 dereceye bölmemiz bu sistemden gelir. Plimpton 322 adlı kil tablette bugün "Pisagor üçlüleri" dediğimiz sayılar listelenir. Tabletin ne için yazıldığı tartışmalıdır.
y. MÖ 1754
Hammurabi Kanunları · Hukuk ve siyaset
Babil kralı Hammurabi'nin döneminde bir taş dikmeye kazınan yaklaşık 280 hüküm, bilinen en kapsamlı eski yazılı hukuk metinlerinden biridir. Hükümler "göze göz" ilkesini, ticareti, aileyi ve cezaları düzenler. Cezalar, kişinin toplumsal sınıfına göre değişir. Metnin günlük hayatta gerçekten uygulanan bir kanun mu, yoksa kralın adaletini gösteren bir metin mi olduğu tartışılır.
y. MÖ 1200
Gılgamış Destanı · Mitoloji
Uruk kralı Gılgamış'ın dostu Enkidu'nun ölümünden sonra ölümsüzlüğü arayışını anlatan bu Mezopotamya destanı, bilinen en eski edebi eserlerden biridir. XI. tablette, bir tanrının uyarısıyla bir gemi yapıp canlıları kurtaran Utnapiştim'in tufan hikâyesi yer alır. Bu hikâye, Tekvin'deki ve Kur'an'daki Nuh anlatısıyla karşılaştırılmıştır.
y. MÖ 585
Sokrates öncesi filozoflar ve antik atomculuk · Felsefe
Milet'ten Thales ve ardılları, doğayı mitolojik anlatılar yerine her şeyin kaynağı olan bir ilke (arkhe) üzerinden açıklamaya çalıştı. Thales'e göre bu ilke su, Anaksimandros'a göre sınırsız olandı. Demokritos ve Leukippos, her şeyin boşlukta hareket eden bölünmez "atomlardan" oluştuğunu öne sürdü. Bu fikir, deneye dayanmayan bir akıl yürütmeydi. Modern atom kuramının ise deneysel kökenleri vardır.
y. MÖ 375
Platon, Devlet ve idealar kuramı · Felsefe
Platon, duyularla algıladığımız değişken dünyanın ardında değişmeyen "idealar" (formlar) bulunduğunu savundu. Gerçek bilginin bu idealara, örneğin iyinin ve adaletin kendisine yönelik olduğunu düşündü. Devlet adlı eserinde mağara benzetmesiyle insanların gölgeleri gerçek sandığını anlattı ve adil bir toplumun nasıl kurulacağını tartıştı.
y. MÖ 350
Pāṇini'nin Sanskrit dilbilgisi · Dilbilim
Hintli dilbilimci Pāṇini, Aṣṭādhyāyī adlı eserinde Sanskritçenin bütün dilbilgisini yaklaşık 4.000 kısa kuralla tanımladı. Bu kurallar birbirine göndermeler yapan, neredeyse bir bilgisayar programı gibi işleyen bir sistem oluşturur. Modern dilbilim ve biçimsel dil kuramı üzerinde doğrudan etkisi olmuştur.
y. MÖ 350
Aristoteles ve mantık · Felsefe
Aristoteles, geçerli akıl yürütmenin kurallarını sistemli olarak ilk inceleyen filozoftur. Kıyas (tasım) kuramı yaklaşık iki bin yıl mantığın temeli oldu. Fizik, biyoloji, etik ve siyaset üzerine yazdıkları, İslam dünyasında "Muallim-i Evvel" (ilk öğretmen) olarak anılmasını sağladı. Fiziğine dair bazı görüşleri, örneğin ağır cisimlerin daha hızlı düştüğü görüşü, sonradan deneylerle sorgulandı.
y. MÖ 300
Stoacılık · Felsefe
Stoacılık, MÖ 300 dolaylarında Atina'da Kıtionlu Zenon'un kurduğu bir felsefe okuludur. Stoacılara göre tek gerçek iyi erdemdir ve mutluluk, doğaya ve akla uygun yaşamaktır. İnsan elinde olanla olmayanı ayırmalı, olmayan şeyler için kaygılanmamalıdır. Seneca, Epiktetos ve Marcus Aurelius'un yazıları bugün de geniş bir okur kitlesine ulaşır.
y. MÖ 300
Öklid'in Elemanlar'ı · Matematik
Öklid, geometriyi birkaç temel kabulden (aksiyom ve postulat) başlayıp her şeyi adım adım ispatlayarak kurdu. Bu "aksiyomatik yöntem" iki bin yılı aşkın süre matematiğin örneği oldu. Beşinci postulatın (paraleller) diğerlerinden türetilemeyeceğinin anlaşılması, Öklid dışı geometrileri doğurdu.

1–1500

y. 150
Batlamyus'un Almagest'i ve yer merkezli model · Astronomi ve kozmoloji
Batlamyus'un Almagest'i, Dünya'yı merkeze alan ve gezegenlerin hareketini iç içe çemberlerle (episikl) açıklayan bir modeldi. Model, gezegen konumlarını yaklaşık 1400 yıl boyunca kullanılabilir bir doğrulukla öngördü. Eser Arapçaya çevrildi. İslam dünyasındaki gökbilimciler, özellikle Merağa ve Semerkant rasathanelerinde, modeli eleştirip geliştirdi.
Aralık 537
Ayasofya · Sanat, müzik ve estetik
Ayasofya, Bizans İmparatoru I. Iustinianus'un emriyle Trallesli Anthemios ve Miletoslu İsidoros tarafından tasarlandı ve 537'de açıldı. Yaklaşık 31 metre çapındaki kubbesi, dört pandantif üzerine oturtulup yarım kubbelerle desteklenerek geniş bir iç mekânın üzerine yerleştirildi. İlk kubbe 558'deki depremden sonra çöktü ve 562'de daha yüksek biçimde yeniden yapıldı. Yapı 1453'te camiye, 1934'te müzeye, 2020'de yeniden camiye dönüştürüldü.
610
İslam ve Kur'an · Dinler ve kutsal metinler
İslam inancına göre Kur'an, Allah'ın Hz. Muhammed'e 610 yılından itibaren yaklaşık 23 yıl boyunca vahyettiği sözüdür. İslam'ın temel inanç esasları Allah'ın birliği (tevhid), peygamberlik, kitaplar, melekler, âhiret ve kaderdir. Kur'an insanı akletmeye, düşünmeye ve evrendeki "ayetler"e (işaretlere) bakmaya çağırır. Dünyada yaklaşık 2 milyar Müslüman vardır.
628
Bir sayı olarak sıfır · Matematik
Sıfırın yalnızca "boş basamak" işareti olarak değil, hesaba katılan bir sayı olarak kurallarının yazılması Hindistan'da gerçekleşti. Brahmagupta 628'de sıfırla toplama, çıkarma ve çarpma kurallarını verdi. Daha eski bir sıfırın Bakhshali el yazmasında bulunup bulunmadığı tartışmalıdır.
712
Şinto ve Kojiki · Dinler ve kutsal metinler
Şinto, Japonya'da doğada, atalarda ve yerlerde bulunan kutsal varlıklara (kami) saygıya dayanan bir gelenektir. Tapınaklar (jinja), arınma ritüelleri ve mevsim festivalleri merkezîdir. 712'de derlenen Kojiki, Japon adalarının ve imparatorluk soyunun tanrılardan gelişini anlatır. Şinto'nun ne zamandan beri ayrı bir din olarak var olduğu tartışmalıdır. Yüzyıllar boyunca Budizmle iç içe yaşanmış, 1868'den sonra devlet eliyle ondan ayrılmıştır.
732
Orhun Yazıtları · Dilbilim
Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde 8. yüzyılda dikilen Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) anıt taşları, Türk dilinin tarihlendirilebilen en eski uzun metinleri arasındadır. Göktürk yazısıyla yazılmıştır. Bilge Kağan'ın ağzından devlet, halk ve yönetim üzerine öğütler içerir. Yazı 1893'te Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen tarafından çözüldü.
y. 750
Mu'tezile · Kelam
Mu'tezile, inanç konularının yorumlanmasında akla ve insan iradesine öncelik veren kelam ekolüdür. Allah'ın adaletini öne çıkardı ve insanın fiillerini kendi iradesiyle yarattığını savundu. Kur'an'ın mahlûk (yaratılmış) olduğunu ileri sürdü. Abbasi döneminde bir süre resmî görüş hâline geldi (Mihne, 833–848).
y. 800
Câbir b. Hayyân ve Câbir külliyatı · Ezoterik gelenekler
İslam simyasının en ünlü ismi Câbir b. Hayyân'dır. Adına yazılmış yüzlerce eser, maddelerin sınıflandırılması, damıtma ve cıva-kükürt kuramı gibi konuları işler. Latince çevirileri ("Geber") Avrupa simyasını derinden etkiledi. Bu eserlerin tek bir kişiye mi ait olduğu, yoksa zamanla oluşmuş bir külliyat mı olduğu tartışmalıdır.
y. 820
Fıkıh ve usûl-i fıkıh (İslam hukuku) · Hukuk ve siyaset
Fıkıh, ibadetten ticarete, aile hukukundan cezalara kadar dinin pratik hükümlerini inceleyen İslam ilmidir. Usûl-i fıkıh ise bu hükümlerin Kur'an, Sünnet, icmâ ve kıyas gibi kaynaklardan hangi yöntemlerle çıkarılacağını inceler. Günümüze ulaşan ilk usûl eseri İmam Şâfiî'nin er-Risâle'sidir. Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleri başlıca Sünnî hukuk ekolleridir.
y. 820
Harezmî ve cebir · Matematik
Bağdat'taki Beytü'l-Hikme'de çalışan Harezmî, denklemleri sistematik biçimde çözmeyi anlatan kitabıyla "cebir" kelimesine adını verdi. "Algoritma" kelimesi de onun adının Latincesinden gelir. Cebirin "babası"nın Harezmî mi, yoksa daha önceki İskenderiyeli Diophantos mu olduğu tartışılır.
y. 900
Mâtürîdîlik · Kelam
Semerkant'ta yaşayan Mâtürîdî'nin görüşleri etrafında oluşan Mâtürîdîlik, nakil ile aklı dengelemeyi amaçlayan bir Sünnî kelam ekolüdür. İnsan iradesine Eş'arîlikten daha geniş bir alan tanır. Allah'ın varlığının ve iyi ile kötünün temel olarak akılla bilinebileceğini savunur. Türk dünyasında, Orta Asya'da ve Hanefîler arasında yaygındır.
910
Cüneyd-i Bağdâdî ve "ayık" tasavvuf · Tasavvuf
Bağdatlı Cüneyd (öl. 910), erken tasavvufun en etkili isimlerinden biridir. Tasavvufu Kur'an ve sünnete bağlı, şeriatla uyumlu bir yol olarak tanımladı. Kendinden geçme (sekr) hâlinde söylenen sözler yerine ayıklığı (sahv) öne çıkardı. Sonraki tarikatların birçoğu silsilelerini ona bağlar ve bu nedenle "seyyidü't-tâife" (sufilerin efendisi) diye anılır.
y. 912
Eş'arîlik ve vesilecilik · Kelam
Eş'arî, Mu'tezile'den ayrılarak nakil ile aklı uzlaştırmaya çalışan bir ekol kurdu. Eş'arîlere göre âlemde gerçek fail yalnızca Allah'tır. Ateşin pamuğu yakması, Allah'ın her an yeniden yarattığı bir "âdet"tir. Ateşin kendi doğasından kaynaklanan zorunlu bir sonuç değildir. Bu görüş Batı felsefesinde "vesilecilik" (okazyonalizm) olarak bilinir. Günümüzde evrim ve bilimle ilişki tartışmalarında yeniden gündeme gelmiştir.
Mart 922
Hallâc-ı Mansûr ve "Ene'l-Hak" · Tasavvuf
Hallâc-ı Mansûr, "Ene'l-Hak" ("Ben Hakk'ım", Hak Allah'ın isimlerinden biridir) sözüyle tanınan bir sufidir. Uzun süren bir yargılamanın ardından 922'de Bağdat'ta idam edildi. Sözlerinin ne anlama geldiği ve cezanın nedenleri yüzyıllardır tartışılır. Bazıları onu dinden sapmış biri olarak gördü, pek çok sufi ise sözünü kulun Allah'ın varlığında yok olmasının (fenâ) bir ifadesi olarak yorumladı. Tarihçiler yargılamanın siyasi yönünü de vurgular.
y. 1021
İbnü'l-Heysem ve Kitâbü'l-Menâzır · Fizik
Basra doğumlu İbnü'l-Heysem, Kitâbü'l-Menâzır (Optik Kitabı) adlı eserinde görmenin gözden çıkan ışınlarla değil, nesnelerden göze gelen ışıkla gerçekleştiğini savundu. Işığın doğrusal yayılmasını, yansımayı, kırılmayı ve karanlık odayı (camera obscura) deneylerle inceledi. Bu nedenle bazı tarihçiler onu deneysel yöntemin öncülerinden sayar. Eser Latinceye çevrilerek Kepler'e kadar Avrupa optiğini etkiledi.
y. 1025
İbn Sina'nın el-Kânûn fi't-Tıb'bı · Tıp
İbn Sina'nın beş ciltlik tıp ansiklopedisi Kânûn, Yunan, Hint ve İslam tıbbını sistemli bir bütün hâline getirdi. Latinceye çevrildi ve Avrupa üniversitelerinde 17. yüzyıla kadar temel ders kitabı olarak okutuldu. Eser, bulaşıcı hastalıkların yayılması ve yeni ilaçların denenmesi için kurallar da içerir.
y. 1027
İbn Sina ve Kitâbü'ş-Şifâ · Felsefe
İbn Sina'nın Kitâbü'ş-Şifâ adlı ansiklopedik eseri mantık, fizik, matematik ve metafiziği kapsar. Zorunlu varlık argümanıyla Allah'ın varlığını akıl yoluyla temellendirmeye çalıştı. Gözleri bağlı ve boşlukta asılı duran bir insanın bile kendi varlığının farkında olacağını söyleyen "uçan adam" düşünce deneyi ile de ünlüdür.
1095
Gazzâlî'nin Tehâfütü'l-Felâsife'si · Kelam
Gazzâlî bu eserde İbn Sina ve Fârâbî'nin temsil ettiği Meşşâî felsefeyi yirmi meselede eleştirdi. Filozofların görüşlerinin kesin delile değil tahmine dayandığını savundu. Âlemin ezelî olması, Allah'ın tikelleri bilmemesi ve bedensel dirilişin inkârı konularında filozofları sert bir dille eleştirdi. On yedinci meselede nedenselliğin zorunlu olmadığını savundu.
y. 1105
Kimyâ-yı Saâdet (Mutluluğun Simyası) · Tasavvuf
Gazzâlî'nin Farsça yazdığı bu eser, simya kavramını manevi bir anlamda kullanır. Simyacıların bakırı altına çevirmeye çalışması gibi, insanın da nefsini arındırarak "altın gibi" bir kalbe ulaşabileceğini anlatır. Eser, simyanın maddi ve manevi yönlerinin İslam düşüncesinde nasıl iç içe geçtiğini gösteren bir örnektir.
y. 1108
Gazzâlî'nin el-Munkız mine'd-Dalâl'i · Tasavvuf
Gazzâlî bu otobiyografik eserde, kesin bilgi arayışında duyulara ve akla güvenini yitirdiğini anlatır. Descartes'tan yaklaşık beş yüzyıl önce yöntemli bir şüpheden geçer. Kelamı, felsefeyi ve Bâtınîliği inceledikten sonra kesin bilgiye tasavvuf yolunda, tecrübe ("zevk") ile ulaştığını söyler.
y. 1180
İbn Rüşd ve Tehâfütü't-Tehâfüt · Felsefe
İbn Rüşd, Gazzâlî'nin filozofları eleştirdiği Tehâfütü'l-Felâsife'ye Tehâfütü't-Tehâfüt ile cevap verdi. Nedenselliği savundu ve ateşin pamuğu yakmasının ateşin doğasından kaynaklandığını ileri sürdü. Felsefi düşünmenin dinen gerekli olduğunu savundu. Latin dünyasında "İbn Rüşdçülük" (Averroizm) adlı bir akım doğdu.
1210
Fahreddin er-Râzî ve kelamın felsefeyle buluşması · Kelam
Fahreddin er-Râzî (1149–1210), Eş'arî kelamını İbn Sina felsefesinin kavramları ve yöntemleriyle yeniden ele alan bir düşünürdür. Kelam, felsefe, tefsir, fıkıh usulü, tıp ve astronomi alanlarında eser verdi. Büyük tefsiri Mefâtîhu'l-gayb, ayetleri geniş kelami ve felsefi tartışmalarla açıklar. İbn Sina'nın İşârât'ına yazdığı eleştirel şerh, Tûsî'nin savunmasıyla birlikte yüzyıllarca okunan bir tartışma başlattı.
Haziran 1215
Magna Carta · Hukuk ve siyaset
İngiltere Kralı John, 1215'te isyancı baronlarla yaptığı anlaşmada kralın yetkilerini sınırlayan bir belgeyi kabul etti. Belgenin en ünlü maddesi, hiçbir özgür kişinin yargılanmadan cezalandırılamayacağını söyler. Belge birkaç ay içinde Papa tarafından geçersiz ilan edildi, ancak sonraki yıllarda yeniden yayımlandı. Hukukun üstünlüğünün sembolü hâline geldi.
y. 1229
İbn Arabî ve vahdet-i vücûd · Tasavvuf
Endülüslü mutasavvıf İbn Arabî'nin görüşleri sonradan "vahdet-i vücûd" (varlığın birliği) olarak adlandırıldı. Bu görüşe göre gerçek varlık yalnızca Allah'ındır. Âlemdeki her şey O'nun isim ve sıfatlarının tecellileridir. Görüş İslam dünyasında derin etki bıraktı ve aynı zamanda sert tartışmalara yol açtı.
y. 1270
Yggdrasil, İskandinav dünya ağacı · Mitoloji
İskandinav mitolojisinde Yggdrasil dokuz dünyayı birbirine bağlayan dev bir dişbudak ağacıdır. Kökleri farklı dünyalara uzanır. Köklerinden birinin dibinde, Odin'in bilgelik için gözünü verdiği Mímir'in pınarı bulunur. Bu sitenin bilgiyi dallar ve kökler olarak gösteren tasarımı bu imgeden esinlenmiştir.
y. 1270
Hacı Bektâş-ı Velî · Tasavvuf
Hacı Bektâş-ı Velî, 13. yüzyılda Horasan'dan Anadolu'ya gelen ve Kırşehir yakınlarındaki Sulucakarahöyük'e (bugünkü Hacıbektaş) yerleşen bir sufidir. Alevî ve Bektaşî gelenekleri onu "pir" olarak kabul eder. Hayatı hakkında bilinenlerin çoğu, ölümünden iki yüzyıl kadar sonra yazılan Vilâyetnâme'ye dayanır. Adını taşıyan Bektaşî tarikatının onun tarafından değil, daha sonra kurumsallaştığı kabul edilir.
1273
Mevlânâ ve Mesnevî · Tasavvuf
Konya'da yaşayan Mevlânâ'nın yaklaşık 25.000 beyitlik Farsça eseri Mesnevî, hikâyeler aracılığıyla tasavvufi öğretileri anlatır. İnsanın asıl vatanından ayrılışını ve ona dönüş özlemini "ney"in feryadıyla başlatır. Eser, İslam kültürünün en çok okunan ve şerh edilen eserlerindendir. Bugün dünyada da geniş bir okur kitlesine ulaşır.
1377
İbn Haldun'un Mukaddime'si · Toplum, tarih ve ekonomi
İbn Haldun, tarihi yalnızca olayların sıralanması olarak değil, toplumların doğuşunu, yükselişini ve çöküşünü açıklayan nedenlerle birlikte inceledi. Toplumu bir arada tutan dayanışma duygusuna "asabiyet" adını verdi. Devletlerin yaklaşık üç kuşakta yükselip çöktüğünü savundu. Bazı yazarlar onu sosyolojinin ve iktisadın öncüsü sayar. Bazıları ise bu değerlendirmenin onu modern kavramlarla yeniden okumak olduğunu düşünür.
1435
Doğrusal perspektif · Sanat, müzik ve estetik
Rönesans'ta Brunelleschi ve Alberti, üç boyutlu dünyayı iki boyutlu bir yüzeyde geometrik kurallarla gerçekçi biçimde gösteren doğrusal perspektifi geliştirdi. Alberti 1435'te bu kuralları yazıya döktü. Sanat tarihçisi Hans Belting, İbnü'l-Heysem'in görme ve ışık üzerine eserlerinin Latince çevirilerinin bu gelişmede rol oynadığını savundu.
y. 1437
Uluğ Bey ve Semerkant Rasathanesi · Astronomi ve kozmoloji
Timurlu hükümdar ve astronom Uluğ Bey, Semerkant'ta dönemin en büyük rasathanelerinden birini kurdu. Burada yapılan gözlemlerle hazırlanan Zîc-i Uluğ Bey, yaklaşık 1.000 yıldızın konumunu yeni ölçümlerle veriyordu. Bu tablolar teleskobun icadına kadar İslam dünyasında ve Avrupa'da kullanıldı. Rasathanede çalışan Ali Kuşçu daha sonra İstanbul'a gelerek Osmanlı'da astronomi ve matematik öğretimini etkiledi.
y. 1455
Hareketli harfli matbaa · Teknoloji ve mühendislik
Johannes Gutenberg 1450'lerde Mainz'da metal hareketli harfler, yağ bazlı mürekkep ve bir baskı presini bir araya getirdi. 1455 dolayında basılan Gutenberg İncili bu yöntemin ilk büyük eseridir. Çin'de Bi Sheng 1040'larda pişmiş topraktan hareketli harfler kullanmış, Kore'de 1377'de metal harflerle kitap basılmıştı. Matbaanın bilimsel devrimi ve Reform'u ne kadar belirlediği tartışmalıdır. Osmanlı'da ilk Türkçe matbaa 1727'de İbrahim Müteferrika tarafından kuruldu.

1500–1800

1543
Kopernik ve güneş merkezli model · Astronomi ve kozmoloji
Kopernik 1543'te, Güneş'i merkeze alan ve Dünya'yı yıllık bir yörüngede dönen bir gezegen olarak gösteren modelini yayımladı. Model başlangıçta Batlamyus'unkinden daha doğru tahminler vermedi. Kopernik'in bazı geometrik tekniklerinin İslam dünyasındaki Merağa okulunun modellerine çok benzediği, tarihçiler arasında tartışılan bir konudur.
1557
Mimar Sinan ve Süleymaniye · Sanat, müzik ve estetik
Mimar Sinan, 16. yüzyılda Osmanlı'nın baş mimarı olarak yaklaşık 50 yıl boyunca yüzlerce yapı tasarladı. Kanuni Sultan Süleyman için yaptığı Süleymaniye Camii ve Külliyesi 1557'de tamamlandı. Cami, medreseler, darüşşifa, imaret ve hamamla birlikte bir kent merkezi olarak düşünülmüştür. Sinan'ın anılarını aktaran metinlere göre kendisi Şehzade'yi çıraklık, Süleymaniye'yi kalfalık, Edirne'deki Selimiye'yi ustalık eseri olarak nitelendirmiştir.
1604
Sihizm ve Guru Granth Sahib · Dinler ve kutsal metinler
Sihizm, 15. yüzyılın sonunda Pencap'ta Guru Nanak'ın (1469–1539) öğretisiyle ortaya çıktı. Tek ve biçimsiz bir Tanrı'ya inanır. Tanrı'yı anmayı, dürüst emeği ve paylaşmayı temel alır, kast ayrımını reddeder. Kutsal metni Guru Granth Sahib'in ilk derlemesi (Âdi Granth) 1604'te Guru Arjan tarafından yapıldı. Onuncu guru Gobind Singh'ten sonra bu metin cemaatin kalıcı gurusu kabul edildi.
1609
Kepler yasaları · Astronomi ve kozmoloji
Kepler, Tycho Brahe'nin hassas Mars gözlemlerini kullanarak gezegen yörüngelerinin daire değil elips olduğunu buldu. Üç yasası, gezegenlerin hızının ve yörünge süresinin Güneş'e uzaklıkla nasıl değiştiğini tarif eder. Newton bu yasaları sonradan kütleçekim yasasından türetti. Kepler, bu çalışmayı yürütürken aynı zamanda saray astroloğu olarak da görev yapıyordu.
1624
İmâm-ı Rabbânî ve vahdet-i şühûd · Tasavvuf
Hindistan'da yaşayan Ahmed Sirhindî (1564–1624), "İmâm-ı Rabbânî" ve "müceddid-i elf-i sânî" (ikinci bin yılın yenileyicisi) unvanlarıyla anılır. Nakşibendîliğin Müceddidiyye kolunu kurdu. İbn Arabî'ye nispet edilen vahdet-i vücûd (varlığın birliği) anlayışına karşı vahdet-i şühûd (görünüşün birliği) görüşünü geliştirdi. Mektûbât adlı mektupları Osmanlı dünyasında da geniş bir etki yarattı.
1628
Kan dolaşımı · Tıp
Galen'e göre kan karaciğerde sürekli üretilip vücutta tüketiliyordu. William Harvey 1628'de, kalbin pompaladığı kan miktarını hesaplayarak kanın bir döngü içinde sürekli dolaştığını savundu. Akciğer dolaşımını ise 13. yüzyılda Şamlı hekim İbn Nefîs tarif etmişti.
1637
Descartes ve yöntem şüphesi · Felsefe
Descartes, kesin bilgiye ulaşmak için şüphe edilebilecek her şeyden şüphe etmeyi önerdi. Şüphe eden bir düşünen varlık olarak kendi varlığından şüphe edemeyeceğine vardı: "Düşünüyorum, öyleyse varım." Zihin ile bedenin iki ayrı töz olduğunu savundu. Bu görüş, "zihin-beden problemi"ni modern felsefenin merkezine taşıdı.
1651
Toplum sözleşmesi kuramları · Hukuk ve siyaset
Toplum sözleşmesi kuramlarına göre devlet, insanların kendi aralarında yaptıkları bir anlaşmayla meşruiyet kazanır. Hobbes'a göre devlet yokken hayat "yalnız, yoksul, iğrenç, vahşi ve kısa"dır. Bu nedenle insanlar güçlü bir egemene boyun eğer. Locke, yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarını korumayan yönetime karşı çıkma hakkını savundu. Rousseau ise egemenliğin halkın "genel iradesi"nde olduğunu ileri sürdü.
1661
Boyle ve "Şüpheci Kimyager" · Kimya
Robert Boyle, Aristoteles'in dört element ve Paracelsus'un üç ilke kuramlarını deneyler üzerinden sorguladı ve maddenin küçük parçacıklardan oluştuğunu savundu. Genellikle modern kimyanın kurucularından sayılır. Öte yandan ölümüne kadar metalleri altına dönüştürmek için simya çalışmaları da yaptığı bilinmektedir.
y. 1669
Newton'un simya çalışmaları · Ezoterik gelenekler
Modern fiziğin kurucularından Newton, yaklaşık otuz yıl boyunca gizlice simya çalıştı ve bu konuda bir milyon kelimeyi aşan not bıraktı. Bu el yazmaları 1936'da açık artırmaya çıkınca iktisatçı Keynes, Newton'u "akıl çağının ilki değil, büyücülerin sonuncusu" olarak nitelendirdi. Tarihçiler bu çalışmaların Newton'un fiziğini ne ölçüde etkilediğini tartışır.
1684
Kalkülüs (türev ve integral) · Matematik
Değişimi ve birikimi hesaplamayı sağlayan kalkülüs, fiziğin ve mühendisliğin dilidir. Newton ile Leibniz'in birbirinden bağımsız olarak geliştirip geliştirmediği uzun süre tartışıldı. Bazı tarihçiler ise Hindistan'daki Kerala okulunun sonsuz seriler üzerine daha önceki çalışmalarına dikkat çeker.
1687
Newton'un Principia'sı · Fizik
Newton, üç hareket yasası ve evrensel kütleçekim yasasıyla elmanın düşmesini ve gezegenlerin yörüngelerini aynı kurallarla açıkladı. Bu kuram iki yüzyıl boyunca fiziğin temeli oldu. Bugün de günlük hızlarda ve zayıf kütleçekiminde çok iyi sonuç verir. Merkür'ün yörüngesi gibi bazı durumlarda ise genel görelilikten farklı tahminler verir.
1703
Flojiston kuramı · Kimya
18. yüzyılda yanma, maddeden "flojiston" adlı bir ilkenin çıkması olarak açıklanıyordu. Lavoisier, yanmanın havadaki oksijenle birleşme olduğunu savunan kuramıyla bu açıklamanın yerini aldı. Bazı bilim tarihçileri ise flojiston kuramının kendi döneminde açıklama gücü olduğunu ve çok hızlı terk edildiğini savunur.
1748
Montesquieu ve kuvvetler ayrılığı · Hukuk ve siyaset
Montesquieu, özgürlüğün korunması için yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin farklı ellerde olması gerektiğini savundu. Ona göre bu güçler aynı kişi ya da kurumda toplanırsa baskı kaçınılmazdır. Bu fikir ABD Anayasası'nı ve modern anayasaların çoğunu etkiledi.
1763
Bayes teoremi ve olasılıkla akıl yürütme · Matematik
Thomas Bayes'in ölümünden sonra, 1763'te Richard Price tarafından yayımlanan makalesi, yeni kanıt geldiğinde bir hipoteze duyulan güvenin nasıl güncelleneceğini gösteren bir yöntem sundu. Laplace bu fikri bağımsız olarak geliştirip genelleştirdi. Bayes teoremi bugün tıbbi tanıdan yapay zekâya, bilimsel yöntem tartışmalarından mahkemelerdeki kanıt değerlendirmesine kadar geniş bir alanda kullanılır. Olasılığın ne anlama geldiği ise tartışmalıdır.
1769
Buhar makinesi · Enerji
Kömürün ısısını harekete çeviren buhar makinesi, Sanayi Devrimi'nin motoru oldu. Newcomen'in 1712 makinesi madenlerden su pompalıyordu. James Watt'ın 1769'da patentini aldığı ayrı yoğuşturucu, yakıt tüketimini büyük ölçüde azalttı.
1776
Adam Smith ve Milletlerin Zenginliği · Toplum, tarih ve ekonomi
Adam Smith, işbölümünün verimliliği büyük ölçüde artırdığını ve kişisel çıkar peşindeki bireylerin rekabetçi bir piyasada, farkında olmadan toplumun genel yararına hizmet ettiğini savundu ("görünmez el"). Eser modern iktisadın başlangıcı sayılır. Smith'in fikirlerinin kendi ahlak felsefesinden ayrı okunup okunamayacağı tartışılır.
1781
Kant ve Saf Aklın Eleştirisi · Felsefe
Kant, bilginin hem deneyimden hem de zihnin önceden getirdiği yapılardan (uzay, zaman, nedensellik gibi kategoriler) doğduğunu savundu. Buna göre şeyleri "kendinde" oldukları gibi değil, zihnimize göründükleri biçimiyle biliriz. Aklın Tanrı, ruh ve evrenin bütünü hakkında deneyim ötesi kesin bilgiye ulaşamayacağını ileri sürdü.
1789
Faydacılık ve sonuççu etik · Felsefe
Faydacılığa göre bir eylemin doğru olup olmadığı, sonuçlarının herkes için toplam mutluluğu ne kadar artırdığına bağlıdır. Bentham bunu "en çok sayıda insan için en büyük mutluluk" ilkesiyle ifade etti. Mill hazlar arasında nitelik farkı olduğunu savundu. Görüş, hayvan hakları ve küresel yoksulluk tartışmalarını etkiledi. Eleştirmenler ise bireysel hakların toplam fayda uğruna çiğnenebileceğini öne sürer.
1789
Lavoisier ve kütlenin korunumu · Kimya
Lavoisier kimyasal tepkimelerde maddenin yoktan var olmadığını ve yok olmadığını, toplam kütlenin korunduğunu titiz tartımlarla gösterdi. Yanmayı oksijenle birleşme olarak açıkladı ve kimyasal adlandırmayı yeniden düzenledi. 1794'te Fransız Devrimi sırasında vergi toplayıcılığı nedeniyle giyotinle idam edildi.
1798
Aşı · Tıp
Jenner 1796'da inek çiçeği ile aşılanan bir çocuğun çiçek hastalığına karşı korunduğunu gösterdi ve sonuçlarını 1798'de yayımladı. Osmanlı'da uygulanan "çiçek aşılama" (variolasyon) yöntemi daha önce Lady Montagu aracılığıyla İngiltere'ye taşınmıştı. Çiçek hastalığı 1980'de Dünya Sağlık Örgütü tarafından yeryüzünden silinmiş ilan edildi.

1800–1900

1808
Atom kuramı · Kimya
Dalton, her elementin kendine özgü ağırlıktaki bölünmez atomlardan oluştuğunu ve bileşiklerin atomların basit oranlarla birleşmesiyle oluştuğunu savundu. Pek çok bilim insanı 20. yüzyılın başına kadar atomları yalnızca yararlı bir hesap aracı olarak gördü. Einstein'ın 1905'teki Brown hareketi açıklaması ve Perrin'in 1908–1909'daki ölçümleri bu tartışmada belirleyici oldu. Atom fikrinin eski Yunan'da ve İslam kelamında da farklı biçimleri vardır.
1809
Lamarck ve kazanılmış özelliklerin kalıtımı · Biyoloji
Lamarck, canlıların zamanla daha karmaşık hâle geldiğini ve bir organın kullanımıyla gelişip kullanılmamasıyla körelmesinin yavrulara aktarıldığını savundu. Bu görüş 20. yüzyılda büyük ölçüde terk edildi. Epigenetik kalıtım üzerine yapılan son çalışmalar ise bazı araştırmacıların Lamarck'ı yeniden tartışmasına yol açtı.
1810
Homeopati · Tıp
Hahnemann'ın 1810'da sistemleştirdiği homeopati, "benzer benzeri iyileştirir" ilkesine ve maddelerin çok yüksek oranlarda seyreltilip çalkalanmasıyla güç kazandığı fikrine dayanır. Birçok ülkede yaygın olarak kullanılır. Etkisinin plasebodan farklı olup olmadığı konusunda meta-analizler farklı sonuçlara ulaşmıştır.
Ağustos 1831
Elektromanyetik indüksiyon ve elektrik üretimi · Enerji
Faraday 1831'de, değişen bir manyetik alanın bir telde elektrik akımı oluşturduğunu keşfetti. Bugün santrallerin neredeyse tamamı, türbinleri döndürerek bu ilkeyle elektrik üretir. Transformatörler ve elektrik motorları da aynı ilkeye dayanır.
1839
Hücre kuramı · Biyoloji
Tüm canlıların hücrelerden oluştuğu ve her hücrenin başka bir hücreden geldiği görüşü. Hooke 1665'te mantarda "hücre"leri gördü. Schleiden ve Schwann 1838–1839'da bitki ve hayvanların hücrelerden oluştuğunu savundu. Virchow 1855'te "her hücre bir hücreden gelir" ilkesini ekledi.
1843
Babbage, Lovelace ve Analitik Makine · Bilişim ve yapay zekâ
Charles Babbage, delikli kartlarla programlanabilen ve bugünkü bilgisayarların yapısına benzeyen bir "Analitik Makine" tasarladı, ancak makine hiç tamamlanmadı. Ada Lovelace 1843'te makine üzerine yazdığı notlarda Bernoulli sayılarını hesaplayan bir yöntem verdi. Bu yöntem çoğu zaman "ilk bilgisayar programı" olarak anılır. Lovelace'ın katkısının boyutu tarihçiler arasında tartışmalıdır.
1850
Termodinamik yasaları · Enerji
Enerji yoktan var edilemez ve yok edilemez, yalnızca biçim değiştirir (birinci yasa). Isı kendiliğinden soğuktan sıcağa akmaz ve hiçbir makine ısının tamamını işe çeviremez (ikinci yasa). Bu yasalar buhar makinesinden buzdolabına kadar tüm makinelerin sınırlarını belirler.
1859
Riemann hipotezi (açık) · Matematik
Asal sayıların dağılımıyla ilgili, 1859'dan beri ispatlanamamış en ünlü sanıdır. Trilyonlarca durumda bilgisayarla kontrol edilmiş ve hiçbir aykırı örnek bulunmamıştır. Ancak matematikte bu bir ispat sayılmaz. Clay Enstitüsü'nün Milenyum Problemleri'nden biridir.
Kasım 1859
Darwin ve Wallace, doğal seçilim · Biyoloji
Darwin ve Wallace birbirinden bağımsız olarak şu fikre ulaştı: bir türün bireyleri arasında kalıtsal farklar vardır, ortama daha uygun olanlar daha çok yavru bırakır ve türler böylece zamanla değişip ayrışır. Darwin 1859'da "Türlerin Kökeni"ni yayımladı. Darwin'in kendisi, fosil kayıtlarındaki ara formların azlığını kuramının karşılaştığı başlıca zorluklardan biri olarak kaydetti.
1865
Maxwell denklemleri ve ışık · Fizik
Maxwell elektrik ve manyetizmayı tek bir kuramda birleştirdi ve bu kurama göre elektromanyetik dalgaların ışık hızında yayılması gerektiğini hesapladı. Buradan ışığın bir elektromanyetik dalga olduğu sonucunu çıkardı. Hertz 1887–1888'de bu dalgaları deneyle üretti. Radyo, televizyon ve kablosuz iletişimin temeli budur.
1866
Mendel ve kalıtım yasaları · Biyoloji
Brno'daki bir manastırda çalışan Mendel, bezelye çaprazlamalarıyla özelliklerin karışarak değil, ayrı "birimler" hâlinde kuşaktan kuşağa geçtiğini gösterdi. Çalışması 1900'de yeniden keşfedilene kadar pek fark edilmedi. İstatistikçi Fisher daha sonra Mendel'in verilerinin beklenenden "fazla iyi" olduğunu ileri sürdü.
1867
Marx ve Kapital · Toplum, tarih ve ekonomi
Marx, kapitalist ekonominin işçilerin emeğinden elde edilen "artı değer" üzerine kurulu olduğunu savundu. Tarihin sınıflar arasındaki çatışmalarla ilerlediğini ileri sürdü. Kapitalizmin kendi çelişkileri nedeniyle yerini sınıfsız bir topluma bırakacağını öngördü. Fikirleri 20. yüzyılda dünyanın büyük bölümünü etkileyen siyasi hareketlere ilham verdi. Öngörülerinin gerçekleşip gerçekleşmediği ise hâlâ tartışılmaktadır.
1869–1876
Mecelle · Hukuk ve siyaset
Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Osmanlı Devleti'nde 1868–1876 yılları arasında Ahmed Cevdet Paşa başkanlığında bir heyet tarafından hazırlandı. Hanefî fıkhına dayanan borçlar, eşya ve usul hukukunu maddeler hâlinde düzenleyen bir kanundur. İslam hukukunu modern kanun biçiminde yazıya geçiren ilk büyük girişim sayılır. Türkiye'de 1926'da yerini İsviçre'den alınan Medeni Kanun'a bıraktı.
1869
Periyodik tablo · Kimya
Mendeleyev elementleri atom ağırlığına ve özelliklerine göre sıraladı ve özelliklerin düzenli aralıklarla tekrarlandığını gösterdi. Tabloda boş yerler bıraktı ve henüz bulunmamış elementlerin özelliklerini önceden tahmin etti. Bunlardan galyum, skandiyum ve germanyum sonraki yıllarda bulundu.
1874
Cantor ve sonsuzluğun büyüklükleri · Matematik
Cantor, sonsuzlukların da birbirinden büyük olabileceğini gösterdi. Doğal sayılar ile gerçel sayılar sonsuz çokluktadır, ama gerçel sayılar "daha fazla"dır. Kronecker gibi bazı matematikçiler bu fikre sert biçimde karşı çıktı. Hilbert ise Cantor'un yarattığı "cennetten kimsenin bizi kovamayacağını" söyledi. Cantor, sonsuzluk üzerine düşüncelerini teolojik sorularla da ilişkilendirdi.
1876
Mikrop kuramı · Tıp
19. yüzyılın ortasına kadar birçok hastalığın "kötü hava" (miazma) yoluyla yayıldığı düşünülüyordu. Semmelweis'in el yıkama gözlemleri, Snow'un kolera haritası, Pasteur'ün deneyleri ve Koch'un şarbon ile verem bakterisini tanımlaması, belirli hastalıklara belirli mikroorganizmaların yol açtığı görüşünü yerleştirdi.
1879
Frege ve modern mantığın doğuşu · Felsefe
Frege 1879'da yayımladığı Begriffsschrift ("Kavram yazısı") ile Aristoteles'ten beri büyük ölçüde değişmeden kalan mantığı yeniden kurdu. "Her", "bazı" gibi niceleyicileri ilk kez tam bir sistem içinde ele aldı. Amacı aritmetiğin saf mantıktan türetilebileceğini göstermekti. Russell 1902'de bu sistemde bir çelişki buldu ve program bu biçimiyle sürdürülemedi, ama geliştirdiği mantık bugünkü matematiğin ve bilgisayar biliminin temel araçlarından biri oldu.
1882
Nietzsche ve değerlerin yeniden değerlendirilmesi · Felsefe
Nietzsche, Şen Bilim'de (1882) "Tanrı öldü" sözüyle Avrupa'da Hristiyan inancının ahlakı ve anlamı artık taşıyamadığını ileri sürdü. Bunun bir anlam boşluğuna, yani nihilizme yol açabileceğini düşündü. İnsanın kendi değerlerini yaratması gerektiğini savundu. Eserleri, ölümünden sonra kız kardeşinin düzenlemeleriyle ve siyasi amaçlarla farklı biçimlerde okundu.
1888
Nöron doktrini · Psikoloji ve zihin
Santiago Ramón y Cajal, 1888'den itibaren yaptığı mikroskop çalışmalarıyla sinir sisteminin birbirinden ayrı hücrelerden, yani nöronlardan oluştuğunu savundu. Camillo Golgi ise sinir sisteminin kesintisiz bir ağ olduğunu düşünüyordu. İkisi 1906 Nobel Tıp Ödülü'nü paylaştı ve törende karşıt görüşlerini savundu. Elektron mikroskobu 1950'lerde nöronlar arasındaki sinaps aralığını gösterdi, ancak bazı hücrelerin doğrudan elektriksel bağlantılarla birleştiği de bulundu.
1896
Sera etkisi · Yer bilimleri
Eunice Foote 1856'da, karbondioksitle dolu bir kabın güneşte havayla dolu bir kaptan daha çok ısındığını gösterdi. Tyndall 1861'de su buharı ve karbondioksidin kızılötesi ısıyı soğurduğunu ölçtü. Arrhenius 1896'da atmosferdeki CO₂ iki katına çıkarsa Dünya'nın birkaç derece ısınacağını hesapladı. Sera etkisi olmasaydı Dünya'nın ortalama sıcaklığı donma noktasının çok altında olurdu.
Kasım 1899
Psikanaliz · Psikoloji ve zihin
Freud, davranışlarımızın büyük kısmının bilinçdışı arzular ve çocukluk deneyimleri tarafından şekillendirildiğini savundu. Rüyaları bilinçdışına giden bir yol olarak gördü. Psikanaliz kültür, sanat ve terapide çok etkili oldu. Kuramın bilimsel olarak test edilebilirliği ise tartışmalıdır. Popper, psikanalizi yanlışlanamaz bir kuram örneği olarak gösterdi.

1900–2000

1900
Fenomenoloji · Felsefe
Fenomenoloji, deneyimi birinci tekil şahıs bakış açısından, bize nasıl göründüğü hâliyle betimlemeye çalışan bir felsefe yöntemidir. Husserl'in 1900–1901'de yayımlanan Mantıksal Araştırmalar'ı ile başladığı kabul edilir. Bilincin her zaman bir şeyin bilinci olduğu, yani bir şeye yöneldiği fikri merkezîdir. Heidegger ve Merleau-Ponty yöntemi varlık, beden ve algı sorularına taşıdı.
17 Aralık 1903
Motorlu uçuş ve uçak · Teknoloji ve mühendislik
17 Aralık 1903'te Wright kardeşler, Kuzey Carolina'daki Kitty Hawk yakınlarında motorlu ve kumanda edilebilen bir uçakla havalandı. İlk uçuş 12 saniye sürdü. Brezilya'da ise 1906'da Paris'te halkın ve resmî gözlemcilerin önünde kendi gücüyle kalkan 14-bis uçağıyla Alberto Santos-Dumont ilk uçuşu gerçekleştiren kişi olarak kabul edilir. Görüş ayrılığı, "ilk uçuş" için hangi ölçütlerin arandığına bağlıdır.
1905
Özel görelilik · Fizik
Einstein iki varsayımdan yola çıktı: fizik yasaları düzgün hareket eden herkes için aynıdır ve ışığın boşluktaki hızı herkes için aynıdır. Bu varsayımlardan, hızlı hareket eden saatlerin yavaş işlediği, boyların kısaldığı ve kütle ile enerjinin eşdeğer olduğu (E = mc²) sonuçları çıkar.
1913
Haber-Bosch yöntemi ve yapay gübre · Kimya
Haber 1909'da havadaki azottan amonyak üretmeyi başardı. Bosch bu yöntemi 1913'te sanayi ölçeğine taşıdı. Bu yöntemle üretilen gübreler bugün dünya nüfusunun yaklaşık yarısını besleyen tarımı mümkün kılıyor. Aynı kimyacı Haber, Birinci Dünya Savaşı'nda zehirli gaz silahlarının geliştirilmesine de öncülük etti.
1915
Kıtaların kayması ve levha tektoniği · Yer bilimleri
Wegener 1915'te kıtaların bir zamanlar birleşik olduğunu ve yavaşça birbirinden uzaklaştığını öne sürdü. Kıtaları hareket ettirecek bir mekanizma gösteremediği için görüşü yaklaşık 40 yıl büyük ölçüde reddedildi. 1960'larda deniz tabanındaki manyetik şeritlerin keşfiyle levha tektoniği kuramı kabul görmeye başladı. Türkiye'deki depremler de bu kuramla açıklanır.
Kasım 1915
Genel görelilik · Fizik
Einstein'a göre kütleçekimi bir kuvvet değil, kütle ve enerjinin uzay-zamanı eğmesidir. Cisimler bu eğri uzay-zamanda en doğal yolu izler. Kuram ışığın kütleli cisimlerin yanından geçerken bükülmesini, kara delikleri, kütleçekim dalgalarını ve GPS uydularında hesaba katılması gereken saat farklarını öngörür.
1916
Saussure ve yapısalcı dilbilim · Dilbilim
Saussure dili, birbiriyle ilişkileri içinde anlam kazanan göstergelerden oluşan bir sistem olarak tanımladı. Ona göre bir sözcüğün sesi ile anlamı arasındaki bağ doğal değil, uzlaşımsaldır (nedensizdir). Öğrencilerinin ders notlarından derlenen kitabı, 20. yüzyılda dilbilim, antropoloji ve edebiyat kuramındaki yapısalcılığı başlattı.
1921
Wittgenstein, dil ve anlam · Felsefe
Wittgenstein felsefenin pek çok sorununun dilin yanlış anlaşılmasından doğduğunu savundu. İlk kitabı Tractatus'ta (1921) anlamlı bir önermenin dünyadaki bir durumun resmi olduğunu ileri sürdü. Ölümünden sonra yayımlanan Felsefi Soruşturmalar'da (1953) ise bu görüşü kendisi eleştirdi: bir sözcüğün anlamı, dildeki kullanımıdır. Aynı düşünürün iki dönemi, dil felsefesinde iki ayrı yol olarak okunur.
1925
P-değeri ve istatistiksel anlamlılık tartışması · Matematik
Bilimsel çalışmalarda bir sonucun "istatistiksel olarak anlamlı" sayılması için çoğunlukla p < 0,05 eşiği kullanılır. Bu gelenek büyük ölçüde Ronald Fisher'ın 1925 tarihli kitabına dayanır. Tekrarlama krizinin ardından, p-değerlerinin yanlış yorumlandığı ve tek bir eşiğe bağlanmanın yanıltıcı sonuçlara yol açtığı yaygın biçimde tartışılmaya başlandı. Amerikan İstatistik Derneği 2016'da bu konuda bir bildiri yayımladı. Araştırmacılar önerilen çözümler konusunda ayrışır.
1926
Kuantum mekaniği · Fizik
Atom ve atomaltı dünyada enerji paketler (kuantum) hâlinde alınıp verilir ve ölçüm sonuçları yalnızca olasılıklarla öngörülebilir. Kuram yarı iletkenlerden lazerlere kadar modern teknolojinin temelidir. Ölçümün ve "dalga fonksiyonunun" gerçekte ne anlama geldiği konusunda ise fizikçiler hâlâ farklı yorumlara sahiptir.
1927
Evrenin başlangıcı ve Büyük Patlama · Astronomi ve kozmoloji
Lemaître 1927'de evrenin genişlediğini ve geçmişte çok yoğun ve sıcak bir başlangıç durumundan çıktığını öne sürdü. Hubble'ın galaksilerin uzaklaşmasını ölçmesi ve 1965'te kozmik mikrodalga arka plan ışımasının bulunması bu görüşü destekledi. Buna karşın Hoyle ve başkaları başlangıcı olmayan "durağan durum" evrenini savundu. Dinlerin yaratılış anlatıları evrenin başlangıcını farklı biçimlerde tarif eder.
1927
Kopenhag yorumu · Fizik
Bohr ve Heisenberg'in 1920'lerdeki görüşlerine dayanan Kopenhag yorumu, en yaygın öğretilen yorumdur. Kuantum kuramı, gözlenenin ne olduğundan çok ölçüm sonuçlarının olasılıklarını verir. Bir ölçüm, klasik olarak tarif edilen bir aygıtla yapılır ve tek bir sonuç verir. Tamamlayıcılık ilkesine göre dalga ve parçacık tarifleri birbirini dışlayan ama birlikte gerekli bakış açılarıdır. Yorumun tek ve kesin bir biçimi yoktur.
1929
Penisilin ve antibiyotikler · Tıp
Fleming 1928'de bir bakteri kültürünü bozan küfün bakterileri öldürdüğünü fark etti ve bunu 1929'da yayımladı. Florey ve Chain'in ekibi 1940'larda penisilini ilaç olarak üretilebilir hâle getirdi. Antibiyotikler milyonlarca hayat kurtardı. Bugün ise bakterilerin bu ilaçlara direnç kazanması büyük bir küresel sorun olarak görülüyor.
1931
Gödel'in eksiklik teoremleri · Matematik
Gödel, aritmetiği içerecek kadar güçlü ve çelişkisiz her kurallı sistemde doğru olup o sistem içinde ispatlanamayan önermeler bulunduğunu ispatladı. Böyle bir sistem kendi çelişkisizliğini de ispatlayamaz. Bu sonuç, matematiğin tamamen biçimsel ve eksiksiz bir temele oturtulması umudunu (Hilbert programı) değiştirdi.
1933
Karanlık madde · Astronomi ve kozmoloji
Galaksiler ve galaksi kümeleri, görünen maddenin kütleçekiminin açıklayabileceğinden daha hızlı dönüp hareket ediyor. Çoğu gökbilimci bunu görünmeyen bir "karanlık madde" ile açıklar. Ancak onlarca yıllık aramaya rağmen bu maddenin parçacıkları doğrudan tespit edilemedi. Bir azınlık ise kütleçekim yasasının çok zayıf ivmelerde farklı işlediğini (MOND) savunur.
1934
Popper ve yanlışlanabilirlik · Felsefe
Popper'a göre bilimsel bir kuram hiçbir zaman kesin olarak doğrulanamaz, ancak yanlışlanabilir. Bir kuramı bilimsel yapan, hangi gözlemin onu çürüteceğini önceden söylemesidir. Einstein'ın göreliliğini bu ölçüte uyan, Freud'un psikanalizini ve Marx'ın tarih kuramını ise uymayan örnekler olarak gösterdi.
1934
Rhine ve duyu dışı algı deneyleri · Parapsikoloji
J. B. Rhine, Duke Üniversitesi'nde beş simgeli Zener kartlarıyla binlerce tahmin deneyi yaptı ve rastlantıdan beklenenden daha fazla isabet bildirdi. "Duyu dışı algı" (ESP) terimini yaygınlaştırdı. Eleştirmenler, kartların arkasından görülebilmesi, zayıf karıştırma ve istatistik hataları gibi sorunlara dikkat çekti.
1935
Ekosistem kavramı ve ekoloji · Biyoloji
İngiliz botanikçi Arthur Tansley 1935'te canlıları ve onları çevreleyen fiziksel ortamı tek bir sistem olarak ele almak için "ekosistem" terimini önerdi. Bu yaklaşım, ormanları, gölleri ve denizleri enerji akışı ve madde döngüleri üzerinden incelemeyi sağladı. Ekoloji, 20. yüzyılın ikinci yarısında hem bir bilim dalı hem de çevre politikalarının dayandığı bir bilgi alanı hâline geldi.
1936
Turing makinesi ve hesaplanabilirlik · Bilişim ve yapay zekâ
Turing 1936'da her türlü mekanik hesabı taklit edebilecek soyut bir makine tanımladı. Bu tanımla, hiçbir algoritmanın çözemeyeceği problemler olduğunu ispatladı. Bunlardan en bilineni, bir programın durup durmayacağını önceden bilme problemidir (durma problemi). Bu fikir bugünkü bilgisayarların kuramsal temelidir.
1939
Çekirdek bölünmesi (fisyon) · Enerji
Hahn ve Strassmann 1938 sonunda uranyumu nötronlarla bombardıman ettiklerinde baryum oluştuğunu buldu. Meitner ve Frisch bunun, uranyum çekirdeğinin ikiye bölünmesi ve büyük miktarda enerji açığa çıkması olduğunu açıkladı. Bu keşif hem nükleer santrallerin hem de atom bombasının temeli oldu. Meitner'in katkısı Nobel ödülünde tanınmadı.
1942
Modern sentez (neo-Darwinizm) · Biyoloji
1930'lar ve 1940'larda Darwin'in doğal seçilimi ile Mendel genetiği matematiksel popülasyon genetiği aracılığıyla birleştirildi. Bu çerçeveye göre evrim, popülasyonlardaki gen sıklıklarının mutasyon, seçilim, sürüklenme ve göçle değişmesidir. Julian Huxley 1942'de bu birleşimi "modern sentez" olarak adlandırdı.
1943
Varoluşçuluk · Felsefe
Varoluşçuluk, insanın önceden belirlenmiş bir özü olmadığını, kim olacağını kendi seçimleriyle belirlediğini öne süren bir düşünce akımıdır. Sartre bunu "varoluş özden önce gelir" diye özetledi. Özgürlük, sorumluluk, kaygı ve anlam arayışı temel konularıdır. Kierkegaard'ın dinî, Sartre'ın ise ateist bir varoluşçuluğu vardı.
Aralık 1947
Transistör · Bilişim ve yapay zekâ
Bell Laboratuvarları'nda Aralık 1947'de yapılan ilk transistör, elektrik sinyallerini yükselten ve anahtarlayan küçük bir yarı iletken aygıttı. Bugünkü işlemciler bir parmak ucu büyüklüğünde on milyarlarca transistör içerir. Transistör sayısının yaklaşık iki yılda bir ikiye katlanması "Moore yasası" olarak bilinir.
1948
Bilgi kuramı · Bilişim ve yapay zekâ
Shannon 1948'de bilgiyi "bit" birimiyle ölçülebilir hâle getirdi. Gürültülü bir kanaldan hatasız iletilebilecek en yüksek bilgi miktarını hesapladı. Bu çalışma internetten cep telefonlarına, veri sıkıştırmadan uzay iletişimine kadar tüm dijital iletişimin temelidir.
10 Aralık 1948
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi · Hukuk ve siyaset
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 10 Aralık 1948'de tüm insanların doğuştan özgür ve eşit haklara sahip olduğunu ilan eden 30 maddelik beyannameyi kabul etti. Bu hakların evrensel olup olmadığı tartışılmıştır. 1990'da İslam İşbirliği Teşkilatı, hakları İslam hukuku çerçevesinde tanımlayan Kahire İnsan Hakları Bildirgesi'ni kabul etti.
1952
Pilot dalga kuramı (de Broglie–Bohm) · Fizik
De Broglie'nin 1927'de ortaya attığı ve Bohm'un 1952'de geliştirdiği bu kurama göre parçacıkların her zaman belirli konumları vardır. Parçacıklar, Schrödinger denklemine uyan bir dalga tarafından yönlendirilir. Kuram belirlenimcidir ve olasılıklar yalnızca başlangıç konumları hakkındaki bilgisizliğimizden gelir. Standart kuantum mekaniğiyle aynı öngörüleri verir, ancak açıkça yerel olmayan bir kuramdır: uzaktaki bir parçacığın hareketi başka bir yerde olanlara anında bağlıdır.
1952
Sinir sinyalinin elektriksel modeli (Hodgkin–Huxley) · Psikoloji ve zihin
Hodgkin ve Huxley, kalamarın dev aksonunda yaptıkları ölçümlerle sinir sinyalinin (aksiyon potansiyeli) sodyum ve potasyum iyonlarının zar boyunca hareketiyle oluştuğunu gösterdi. 1952'de yayımladıkları matematiksel model sinyalin biçimini ve hızını doğru biçimde öngördü. Model, bugün de sinirbilimin temel araçlarından biridir. 1963 Nobel Tıp Ödülü'nü aldılar. Öngördükleri iyon kanalları 1976'da tek tek ölçüldü.
Nisan 1953
DNA'nın çift sarmal yapısı · Biyoloji
Watson ve Crick 1953'te kalıtım molekülü DNA'nın iki ipliğin birbirine sarıldığı bir çift sarmal olduğunu önerdi. Bu yapı, DNA'nın kendini nasıl kopyalayabildiğini açıklıyordu. Modelin kurulmasında Rosalind Franklin'in X-ışını kırınım verileri belirleyici oldu. Bu veriler Franklin'in bilgisi dışında paylaşılmıştı.
1954
Silisyum güneş pili · Enerji
Bell Laboratuvarları 1954'te güneş ışığını yaklaşık %6 verimle doğrudan elektriğe çeviren ilk pratik silisyum güneş pilini tanıttı. Bugün güneş panelleri dünyanın en hızlı büyüyen elektrik kaynağıdır. 2025'te küresel enerji talebi artışının dörtte birinden fazlasını tek başına karşıladı.
1955
Plasebo etkisi · Tıp
Etken madde içermeyen bir hap ya da sahte bir tedavi, bazı hastalarda belirtilerin azalmasıyla ilişkili olabilir. Buna plasebo etkisi denir. Bu etki, yeni tedavilerin plaseboyla karşılaştırılarak sınanmasının temel nedenidir. Plasebonun ne kadar güçlü olduğu tartışmalıdır. Bir kısmı hastalığın kendiliğinden geçmesi ve ölçüm yanlılıklarıyla açıklanabilir.
1957
Chomsky ve evrensel dilbilgisi · Dilbilim
Chomsky, çocukların dili kısa sürede ve sınırlı örnekle öğrenebilmesini, insanlarda doğuştan gelen bir "evrensel dilbilgisi" bulunmasıyla açıkladı. Bu görüş dilbilimi ve bilişsel bilimi derinden etkiledi. Eleştirmenler ise dilin, genel öğrenme yetenekleri ve kullanım yoluyla öğrenildiğini savunur. Amazon'daki Pirahã dilinin temel bir evrensel özellik olan özyinelemeyi içermediği iddiası, bu tartışmanın merkezine yerleşti.
1957
Çok dünyalı yorum (Everett) · Fizik
Hugh Everett 1957'de dalga fonksiyonunun hiçbir zaman çökmediğini önerdi. Schrödinger denklemi her zaman geçerlidir ve bir ölçümde olası her sonuç gerçekleşir. Gözlemci de dahil her şey, farklı sonuçların yaşandığı ve birbirleriyle etkileşmeyen "dallara" ayrılır. Yorum, kurama ek bir çöküş varsayımı eklememesiyle savunulur. Eleştirmenler ise sayısız gözlenemeyen dünyayı kabul etmesini ve olasılığın nasıl anlaşılacağını sorunlu bulur.
4 Ekim 1957
Sputnik 1 ve Gagarin · Uzay keşfi
Sovyetler Birliği 4 Ekim 1957'de ilk yapay uydu Sputnik 1'i fırlattı. 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin, Vostok 1 ile Dünya'nın çevresinde bir tur atarak uzaya çıkan ilk insan oldu. Bu başarılar, ABD'de NASA'nın kurulmasını ve Ay'a gitme hedefini hızlandırdı.
1958
Keeling eğrisi · Yer bilimleri
Charles Keeling 1958'de Hawaii'deki Mauna Loa Gözlemevi'nde atmosferdeki karbondioksiti düzenli olarak ölçmeye başladı. Ölçümler, her yıl bitkilerin büyüme mevsimine bağlı bir iniş-çıkış ile birlikte sürekli bir artış gösteriyor. CO₂ derişimi 1958'de yaklaşık 315 ppm iken 2024'te 420 ppm'in üzerine çıktı.
1961
Yaratılışçılık · Biyoloji
Yaratılışçılık, canlı türlerinin (ya da temel "türlerin") Tanrı tarafından doğrudan ve ayrı ayrı yaratıldığını savunur. Genç Dünya yaratılışçılığı, kutsal metinlerin lafzına dayanarak Dünya'nın birkaç bin yaşında olduğunu kabul eder. Eski Dünya yaratılışçılığı ise jeolojik yaşları kabul edip türlerin ayrı yaratıldığını savunur. Türkiye'de de yaratılışçılık, özellikle 1990'lardan sonra yaygın yayınlarla savunulmuştur.
1962
Sessiz Bahar ve pestisitler · Biyoloji
Rachel Carson'ın 1962'de yayımlanan Sessiz Bahar kitabı, DDT gibi tarım ilaçlarının kuşlar, balıklar ve besin zinciri üzerindeki etkilerini anlattı. Kitap geniş bir kamuoyu tartışması başlattı ve modern çevre hareketinin başlangıç noktalarından biri sayılır. ABD 1972'de DDT'nin tarımda kullanımını yasakladı. Sıtmayla mücadelede DDT'nin sınırlı kullanımının yararları ile sağlık riskleri ise hâlâ tartışılır.
1962
Kuhn ve paradigma değişimleri · Felsefe
Kuhn, bilimin düz bir çizgide birikerek ilerlemediğini savundu. "Olağan bilim" dönemlerinde bilim insanları kabul gören bir çerçeve (paradigma) içinde çalışır. Açıklanamayan aykırılıklar biriktiğinde bir kriz çıkar ve "bilimsel devrim" ile yeni bir paradigmaya geçilir. Kopernik ve Einstein devrimlerini örnek gösterdi.
1963
Milgram'ın itaat deneyleri · Psikoloji ve zihin
Milgram'ın deneylerinde katılımcılara, bir "öğrenci"ye yanlış cevap verdiğinde giderek artan elektrik şokları vermeleri söylendi. Şoklar gerçek değildi, ancak katılımcılar bunu bilmiyordu. İlk deneyde katılımcıların %65'i en yüksek düzey olan 450 volta kadar devam etti. Sonuçlar, sıradan insanların otoriteye itaatle ne kadar ileri gidebileceğine dair bir kanıt olarak yorumlandı. Arşiv çalışmaları ise deneylerin yürütülüşüne dair ciddi soru işaretleri ortaya koydu.
1964
Kardaşev ölçeği · Enerji
Sovyet astronom Kardaşev medeniyetleri kullandıkları enerjiye göre sınıflandırdı. Tip I bir gezegenin, Tip II bir yıldızın, Tip III bir galaksinin enerjisini kullanır. Carl Sagan'ın ara değerler için önerdiği formüle göre insanlık, 2025 enerji verileriyle yaklaşık 0,73 düzeyindedir.
1967
Standart Model · Fizik
Bilinen temel parçacıkları (kuarklar, leptonlar) ve kütleçekim dışındaki üç temel etkileşimi açıklayan kuramdır. Bugüne kadarki deneylerin büyük çoğunluğunu çok yüksek hassasiyetle öngörür. Buna karşın kütleçekimini, karanlık maddeyi ve nötrinoların kütlesini içermez.
1968
Nötr kuram · Biyoloji
Kimura, moleküler düzeydeki (DNA ve protein dizilerindeki) değişikliklerin çoğunun seçilimle değil, ne yararlı ne zararlı olan mutasyonların rastgele yayılmasıyla (genetik sürüklenme) oluştuğunu öne sürdü. Kuram, Darwinci seçilimin moleküler düzeydeki rolüne itiraz olarak ortaya çıktı. Günümüzde seçilimin ne kadar yaygın olduğu konusundaki tartışmalar sürmektedir.
20 Temmuz 1969
Apollo 11 ve Ay'a iniş · Uzay keşfi
20 Temmuz 1969'da Neil Armstrong ve Buzz Aldrin Ay'a ayak basan ilk insanlar oldu. 1969–1972 arasında altı Apollo görevinde toplam 12 astronot Ay'da yürüdü ve 382 kg Ay kayası getirdi. Bir grup insan, inişlerin sahnelendiğini iddia etmektedir. Ay yüzeyine bırakılan aynalar, getirilen örnekler ve yörüngeden çekilen fotoğraflar ise inişin kanıtı olarak gösterilmektedir.
29 Ekim 1969
İnternet ve Web · Teknoloji ve mühendislik
İnternetin öncüsü ARPANET'te ilk mesaj 29 Ekim 1969'da UCLA'dan Stanford'a gönderildi. Veriyi küçük paketlere bölen paket anahtarlama fikri ABD'de Paul Baran ve İngiltere'de Donald Davies tarafından birbirinden bağımsız geliştirildi. Cerf ve Kahn'ın 1974'te tanımladığı TCP/IP, farklı ağların birbirine bağlanmasını sağladı. Tim Berners-Lee 1989'da CERN'de World Wide Web'i önerdi ve Web internetin en yaygın kullanım biçimi oldu.
1972
Kesintili denge · Biyoloji
Eldredge ve Gould, fosil kayıtlarında türlerin uzun süre neredeyse hiç değişmeden kaldığını, değişimin ise jeolojik ölçekte kısa dönemlerde ve yeni tür oluşumuyla birlikte gerçekleştiğini savundu. Onlara göre ara formların azlığı, kayıtların eksikliğinden çok evrimin gerçek temposunu yansıtır. Bu görüş, Darwin'in yavaş ve kademeli değişim fikrine yönelik bir itiraz olarak tartışıldı.
1974
Ganzfeld telepati deneyleri · Parapsikoloji
Ganzfeld deneylerinde gözleri kapatılıp beyaz gürültü dinletilen bir "alıcı", başka odadaki "gönderici"nin baktığı görüntüyü dört seçenek arasından tahmin eder. Rastlantıya göre isabet oranı %25'tir. Bazı meta-analizler yaklaşık %32 isabet bildirdi, bazıları ise etkinin rastlantı düzeyinde olduğunu buldu.
1976
Dört renk teoremi ve bilgisayar destekli ispat · Matematik
Her haritanın, komşu ülkeler aynı renkte olmayacak biçimde en fazla dört renkle boyanabileceği 1852'de öne sürüldü. Appel ve Haken 1976'da bunu ispatladı, ancak ispatın bir kısmı bir insanın elle kontrol edemeyeceği kadar uzun bilgisayar hesaplarına dayanıyordu. Bu durum "bilgisayarla yapılan hesap bir ispat sayılır mı?" tartışmasını başlattı. 2005'te ispat, Coq ispat asistanıyla baştan sona biçimsel olarak doğrulandı.
1976
Buzul çağları ve Milanković döngüleri · Yer bilimleri
Sırp matematikçi Milanković, Dünya'nın yörüngesindeki ve eksen eğikliğindeki yavaş değişimlerin buzul çağlarını tetiklediğini öne sürdü. Bu değişimler on binlerce yıllık döngüler hâlinde gerçekleşir. 1976'da deniz tortularından elde edilen iklim kayıtlarında 100.000, 41.000 ve 23.000 yıllık döngüler bulundu. Son 800.000 yıldaki 100.000 yıllık baskın döngünün nedeni ise hâlâ tam açıklanamadı.
1981
Çekirdek dönüşümü ile altın elde etmek · Fizik
Simyacıların eski hedefi olan bir elementi başka bir elemente dönüştürmek, çekirdek fiziğiyle mümkün hâle geldi. Seaborg'un ekibi 1980'de bizmutu hızlandırıcıda altına dönüştürdü. CERN'deki ALICE deneyi ise 2025'te, kurşun çekirdeklerinin birbirini sıyırarak geçtiği çarpışmalarda altın oluştuğunu ölçtü. Her iki yöntemde de elde edilen miktar çok küçüktür ve maliyeti son derece yüksektir.
1983
Değiştirilmiş Newton dinamiği (MOND) · Astronomi ve kozmoloji
Mordehai Milgrom 1983'te galaksilerin dönüş hızlarının görünmeyen bir madde yerine, çok zayıf ivmelerde farklı işleyen bir kütleçekim yasasıyla açıklanabileceğini önerdi. MOND, galaksilerin dönüş eğrilerini yalnızca görünen maddeden yola çıkarak şaşırtıcı bir başarıyla öngörür. Buna karşılık galaksi kümelerinde ve kozmik mikrodalga arka planında zorlanır. Geniş çift yıldızlarla yapılan son testler ise birbirine zıt sonuçlar verdi.
1984
Soğuk karanlık madde (ΛCDM modeli) · Astronomi ve kozmoloji
Bu görüşe göre evrendeki maddenin yaklaşık beşte dördü, ışıkla etkileşmeyen ve yavaş hareket eden ("soğuk") parçacıklardan oluşur. Karanlık enerjiyle (Λ) birlikte kozmolojinin standart modelini (ΛCDM) oluşturur. Model kozmik mikrodalga arka plan ışımasını, galaksilerin büyük ölçekli dağılımını ve Mermi Kümesi gibi gözlemleri başarıyla açıklar. Ancak onlarca yıllık aramaya rağmen karanlık madde parçacıkları laboratuvarda doğrudan saptanamadı.
1985
Elektrik devresinde makroskopik kuantum tünellemesi (Nobel 2025) · Fizik
Kuantum etkileri genellikle tek tek atomlarda görülür. Clarke, Devoret ve Martinis 1984–1985'te elle tutulabilecek büyüklükteki süperiletken bir devrenin bir bütün olarak kuantum tünellemesi yaptığını ve enerjisinin kesikli düzeylerde olduğunu gösterdi. Bu çalışma bugünkü süperiletken kuantum bilgisayarların temelidir. 2025 Nobel Fizik Ödülü bu çalışmaya verildi.
1986
Nesnel çöküş kuramları (GRW, Diósi–Penrose) · Fizik
Bu kuramlara göre dalga fonksiyonu, gözlemciden bağımsız, fiziksel bir süreçle kendiliğinden çöker. Tek bir parçacık için bu çöküş çok nadirdir, ama çok sayıda parçacıktan oluşan büyük nesnelerde neredeyse anında gerçekleşir. Böylece gündelik nesnelerin neden hep tek bir yerde bulunduğu açıklanır. Diğer yorumlardan farklı olarak standart kuantum mekaniğinden küçük sapmalar öngördükleri için deneyle sınanabilirler.
1988
Küresel (nöronal) çalışma alanı kuramı · Psikoloji ve zihin
Bu kurama göre beyinde birçok uzmanlaşmış süreç aynı anda ve bilinç dışında çalışır. Bir bilgi, beynin geniş bölgelerine birden yayınlandığında, yani ortak bir "çalışma alanına" girdiğinde bilinçli hâle gelir. Baars kuramı 1988'de bir tiyatro benzetmesiyle önerdi. Dehaene ve çalışma arkadaşları bunu, özellikle ön beyin ile paryetal bölgeleri birbirine bağlayan uzun menzilli nöronlara dayanan bir modele dönüştürdü.
Mart 1989
Soğuk füzyon (düşük enerjili nükleer tepkimeler) · Enerji
Fleischmann ve Pons 1989'da, oda sıcaklığında paladyum elektrotlu bir elektroliz hücresinde kimyasal tepkimelerle açıklanamayacak fazla ısı ölçtüklerini ve bunun çekirdek birleşmesinden gelebileceğini açıkladı. Pek çok laboratuvar sonucu tekrarlayamadı. Bir grup araştırmacı ise "LENR" adıyla çalışmaları sürdürüyor.
1990
İşlevsel manyetik rezonans görüntüleme (fMRI) · Psikoloji ve zihin
fMRI, beyindeki kan oksijenlenmesindeki değişimleri ölçerek hangi bölgelerin bir görev sırasında daha etkin olduğunu dolaylı olarak gösterir. Yöntemin dayandığı BOLD sinyali 1990'da Seiji Ogawa ve ekibi tarafından tanımlandı. fMRI, insan beynini ameliyatsız incelemeyi sağlayarak bilişsel sinirbilimi dönüştürdü. Öte yandan istatistiksel yöntemlerin yanlış pozitif sonuç verebildiği ve aynı kişide tekrarlanan ölçümlerin güvenilirliğinin düşük olabildiği gösterildi.
1991
Lityum iyon pil · Teknoloji ve mühendislik
Lityum iyon piller, lityum iyonlarının şarj ve deşarj sırasında iki elektrot arasında gidip gelmesiyle çalışır. Hafif ve çok kez şarj edilebilir oldukları için telefonları, bilgisayarları ve elektrikli araçları mümkün kıldılar. İlk ticari lityum iyon pil 1991'de satışa sunuldu. Whittingham, Goodenough ve Yoshino bu çalışmalarla 2019 Nobel Kimya Ödülü'nü paylaştı. Kobalt ve lityum madenciliğinin çevresel ve toplumsal etkileri ile geri dönüşüm önemli tartışma konularıdır.
1995
Fermat'nın son teoremi · Matematik
Fermat 1637'de bir kitabın kenarına, n > 2 için aⁿ + bⁿ = cⁿ denkleminin pozitif tam sayılarda çözümü olmadığını ve bunun için "harika bir ispat" bulduğunu yazdı. İspat 358 yıl boyunca bulunamadı ve 1995'te Andrew Wiles tarafından yayımlandı.
Ekim 1995
Öte gezegenler · Astronomi ve kozmoloji
Mayor ve Queloz 1995'te Güneş benzeri bir yıldızın (51 Pegasi) çevresinde dönen ilk gezegeni buldu. Eylül 2025'te NASA'nın onaylanmış öte gezegen sayısı 6.000'i geçti. Bunlardan bazıları yıldızlarının yaşanabilir bölgesindedir. Bu gezegenlerin atmosferlerinde yaşam izi aranmaktadır.
1996
Akıllı tasarım · Biyoloji
Akıllı tasarım savunucularına göre bazı biyolojik yapılar, parçalarından biri eksik olduğunda hiç işlemeyecek kadar karmaşıktır ("indirgenemez karmaşıklık"). Bu nedenle bu yapıların kör ve adım adım işleyen süreçlerle değil, akıllı bir tasarımcı tarafından oluşturulduğu çıkarımı yapılır. Karşı çıkanlar, bu yapıların aşamalı gelişimini gösteren modeller sunar. Ayrıca kuramın bilimsel olarak test edilebilir olmadığını savunurlar. ABD'deki bir mahkeme 2005'te kuramın okullarda fen dersi olarak okutulmasını anayasaya aykırı buldu.
1998
Karanlık enerji ve hızlanan genişleme · Astronomi ve kozmoloji
1998'de uzak süpernovaların beklenenden sönük görünmesi, evrenin genişlemesinin hızlandığı şeklinde yorumlandı. Bu hızlanmaya neden olan bilinmeyen etkene "karanlık enerji" dendi. DESI'nin 2025'te yayımladığı veriler, karanlık enerjinin sabit olmayıp zamanla değişiyor olabileceğine işaret etti. Bu sonuç henüz kesinleşmiş değildir.

2000 ve sonrası

Aralık 2001
Yakın ölüm deneyimleri · Parapsikoloji
Kalbi duran ve sonra hayata döndürülen hastaların bir kısmı, tünel, parlak ışık, bedeninin dışından kendini izleme ve ölmüş yakınlarla karşılaşma gibi deneyimler anlatır. Bazı araştırmacılar bunların bilincin beyinden bağımsız olabileceğine işaret ettiğini düşünür. Diğerleri ise bu deneyimleri oksijen yetersizliği ve beynin belirli bölgelerindeki etkinlikle açıklar. Çoğu dinde ölüm sonrası hayata dair anlatılarla da karşılaştırılır.
2003
Poincaré sanısının ispatı · Matematik
Poincaré 1904'te üç boyutlu "küre benzeri" uzayların tanımına dair bir sanı ortaya attı. Grigori Perelman 2002–2003 yıllarında arXiv'de yayımladığı üç makaleyle bunu ispatladı. Clay Enstitüsü'nün bir milyon dolarlık ödülünü ve Fields Madalyası'nı reddetti. Milenyum Problemleri'nden bugüne kadar çözülen tek problem budur.
2004
Bütünleşik bilgi kuramı (IIT) · Psikoloji ve zihin
Giulio Tononi'nin 2004'te önerdiği bu kurama göre bilinç, bir sistemin parçalarının toplamından fazla, bütünleşik bilgi üretme kapasitesidir. Bu kapasite Φ (fi) adlı bir niceliğle ölçülür. Kurama göre bilinç beynin arka bölgelerindeki sıkı bağlantılı yapılarla ilgilidir ve yalnızca beyinlere özgü değildir. Kuram, bazı araştırmacılarca bilincin sağlam bir kuramsal temeli olarak görülürken, başkalarınca temel iddialarının test edilemediği gerekçesiyle eleştirilir.
2005
Yüksek düzey bilinç kuramları · Psikoloji ve zihin
Yüksek düzey kuramlara göre bir zihinsel durumun bilinçli olması için, zihnin o durumu kendisi hakkında temsil etmesi gerekir. Örneğin kırmızı bir elmayı görmek, ancak "kırmızı gördüğümü" kaydeden daha üst düzey bir temsil eşlik ettiğinde bilinçli olur. Bu görüş felsefede David Rosenthal tarafından geliştirildi. Sinirbilimde ise ön beyin bölgelerinin bu üst düzey temsilde rol oynadığı ileri sürülür.
2006
Teistik evrim (evrimsel yaratılış) · Biyoloji
Teistik evrim görüşüne göre Tanrı canlıları, bilimin tarif ettiği evrimsel süreçler aracılığıyla yaratmıştır. Bu görüşte bilim ile din arasında bir çelişki görülmez. İnsan Genom Projesi'nin eski yöneticisi Francis Collins ile Katolik Kilisesi'nin 1996'daki resmi açıklaması bu görüşe örnektir. Hem ateist bilim insanları hem de yaratılışçılar farklı gerekçelerle bu görüşü eleştirir.
Mart 2011
"Geleceği hissetmek" deneyleri · Parapsikoloji
Sosyal psikolog Daryl Bem, 2011'de psikolojinin en saygın dergilerinden birinde dokuz deney yayımladı. Bu deneylerde katılımcıların henüz gerçekleşmemiş olayları rastlantıdan biraz daha iyi "sezdiğini" bildirdi. Bağımsız tekrar çalışmaları etkiyi bulamadı. Tartışma, psikolojideki tekrarlama krizini başlatan olaylardan biri oldu.
2012
Derin öğrenme · Bilişim ve yapay zekâ
Beyindeki sinir hücrelerinden esinlenen yapay sinir ağları, 1950'lerden beri araştırılıyordu. 2012'de çok katmanlı ("derin") bir ağ, grafik işlemcilerde eğitilerek görüntü tanımada önceki yöntemleri büyük farkla geçti. Bu olay yapay zekâdaki bugünkü dalganın başlangıcı sayılır. Hinton ve Hopfield, bu alandaki temel katkıları nedeniyle 2024 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı.
Haziran 2012
CRISPR gen düzenleme · Biyoloji
Bakterilerin virüslere karşı kullandığı bir savunma sisteminden türetilen CRISPR-Cas9, DNA'yı istenen yerden kesip değiştirmeyi kolay ve ucuz hâle getirdi. 2020 Nobel Kimya Ödülü'ne konu oldu. 2023'te orak hücre hastalığı için ilk CRISPR tedavisi onaylandı. 2018'de embriyolarda yapılan izinsiz bir düzenleme ise uluslararası tepki gördü.
Temmuz 2012
Higgs bozonunun bulunması · Fizik
1964'te öngörülen Higgs bozonu, 4 Temmuz 2012'de CERN'deki Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda ATLAS ve CMS deneylerince duyuruldu. Bu parçacık, temel parçacıklara kütle kazandırdığı düşünülen Higgs alanının işaretidir.
25 Ağustos 2012
Voyager ve yıldızlararası uzay · Uzay keşfi
1977'de fırlatılan Voyager 1 ve 2, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün'ü yakından görüntüledi. Voyager 1, 25 Ağustos 2012'de Güneş rüzgârının etki alanını (heliopoz) geçerek yıldızlararası uzaya giren ilk insan yapımı cisim oldu. Her iki araç da bugün hâlâ Dünya'ya veri göndermektedir.
2014
QBism (kuantum Bayesçilik) · Fizik
QBism'e göre dalga fonksiyonu dünyanın kendisini değil, bir ajanın kendi gelecekteki deneyimleri hakkındaki kişisel inançlarını ifade eder. Ölçüm, ajanın dünyaya yaptığı bir eylem ve karşılığında edindiği yeni bir deneyimdir. "Çöküş" ise inancın yeni bilgiyle güncellenmesinden ibarettir. Bu yorum, kuantum olasılıklarını Bayesçi olasılık kuramı çerçevesinde okur ve dalga fonksiyonunu bilgi olarak gören epistemik yaklaşımların bir örneğidir.
2015
Genişletilmiş evrimsel sentez · Biyoloji
Bir grup biyolog, gelişim süreçlerinin, çevreye bağlı biçim değişikliklerinin, epigenetik kalıtımın ve canlıların kendi çevrelerini değiştirmesinin (niş inşası) evrimin yönünü belirlemede sanıldığından daha etkili olduğunu savunur. Bu nedenle mevcut kuramın genişletilmesi gerektiğini düşünürler. Diğer biyologlar ise bu olguların mevcut kuram içinde zaten açıklandığını savunur.
Ağustos 2015
Tekrarlama krizi · Psikoloji ve zihin
2015'te 270 araştırmacı, saygın dergilerde yayımlanmış 100 psikoloji deneyini tekrarladı. Orijinallerin %97'si anlamlı sonuç bildirmişken, tekrarların yalnızca yaklaşık %36'sı anlamlı sonuç verdi. Benzer sorunlar tıp ve ekonomide de bildirildi. Bu, bilimsel bulguların tek bir çalışmayla kesinleşmediğinin güçlü bir örneği oldu.
Şubat 2016
Kütleçekim dalgalarının doğrudan gözlenmesi · Fizik
Genel göreliliğe göre çarpışan kara delikler uzay-zamanda dalgalanmalar yaratır. LIGO dedektörleri 14 Eylül 2015'te, 1,3 milyar ışık yılı uzaktaki iki kara deliğin birleşmesinden gelen böyle bir sinyali kaydetti. Sonuç Şubat 2016'da duyuruldu. O zamandan beri yüzlerce benzer olay gözlendi.
Haziran 2017
Transformer ve büyük dil modelleri · Bilişim ve yapay zekâ
2017'de önerilen Transformer mimarisi, bir metindeki kelimelerin birbirleriyle ilişkisini "dikkat" mekanizmasıyla hesaplar. GPT, Claude ve Gemini gibi büyük dil modelleri bu mimari üzerine kuruludur. Bu modeller metin yazma, çeviri, programlama ve akıl yürütme görevlerinde büyük ilerleme gösterdi. Modellerin gerçekten "anlayıp anlamadığı" tartışmalıdır.
2018
Yetişkin insan beyninde yeni nöron oluşur mu? · Psikoloji ve zihin
Uzun süre yetişkin beyninde yeni nöron oluşmadığı düşünüldü. Hayvan deneyleri ve 1998'deki bir insan çalışması, hafıza için önemli olan hipokampüste yetişkinlikte de yeni nöronlar doğduğunu gösterdi. 2018'de yayımlanan bir çalışma ise yetişkin insan hipokampüsünde yeni nöronlara neredeyse hiç rastlamadı. Aynı yıl ve sonrasında yapılan başka çalışmalar yaşlılığa kadar süren bir nöron üretimi bildirdi. Sonuçların farklılığı büyük ölçüde doku hazırlama ve işaretleme yöntemlerine bağlanıyor.
2019
Biyoçeşitlilik kaybı ve "altıncı kitlesel yok oluş" tartışması · Biyoloji
Birleşmiş Milletler'e bağlı IPBES'in 2019 küresel değerlendirmesi, yaklaşık bir milyon hayvan ve bitki türünün yok olma tehdidiyle karşı karşıya olduğunu tahmin etti. Bazı araştırmacılar günümüzdeki yok oluş hızının doğal hızın çok üzerinde olduğunu ve Dünya'nın altıncı kitlesel yok oluşa girdiğini savunur. Başkaları ise yok oluş hızı tahminlerinin kullanılan yöntemlere çok bağlı olduğunu ve yerel ölçekte tür sayısının her yerde azalmadığını gösterir. Tartışma kaybın varlığından çok, hızı ve ölçeği üzerinedir.
Nisan 2019
Kara deliğin ilk görüntüsü · Astronomi ve kozmoloji
Genel görelilik, ışığın bile kaçamayacağı kadar yoğun cisimler, yani kara delikler öngörür. Nisan 2019'da Olay Ufku Teleskobu, M87 galaksisinin merkezindeki kara deliğin çevresindeki parlak halkanın ilk görüntüsünü yayımladı. 2022'de de Samanyolu'nun merkezindeki kara delik Sagittarius A* görüntülendi.
Aralık 2020
mRNA aşıları · Tıp
mRNA aşıları, vücuda bir virüs proteininin tarifini içeren genetik mesajı verir. Hücreler bu proteini üretir, bağışıklık sistemi de ona karşı hazırlanır. Karikó ve Weissman'ın 2005'teki buluşu, mRNA'nın gereksiz bağışıklık tepkisi yaratmadan kullanılmasını sağladı. Bu yöntemle geliştirilen COVID-19 aşıları Aralık 2020'de onaylandı. 2023 Nobel Tıp Ödülü bu çalışmaya verildi.
2021
İslam düşüncesinde canlıların kökeni üzerine görüşler · Biyoloji
İslam dünyasında canlıların kökeni konusunda tek bir görüş yoktur. Bazı yazarlar Câhiz ve İbn Haldun'un eserlerinde evrim fikrinin öncülerini görür, bazıları bunun bugünkü kavramları geçmişe yansıtmak olduğunu savunur. Günümüzde görüşler, türlerin ayrı yaratıldığını savunan yaratılışçılıktan yalnızca Âdem ile Havva'yı istisna tutan görüşe ve istisnasız teistik evrime kadar uzanır.
Temmuz 2021
AlphaFold ve protein yapısı tahmini · Bilişim ve yapay zekâ
Bir proteinin amino asit dizisinden üç boyutlu şeklini tahmin etmek, biyolojinin 50 yıllık problemlerinden biriydi. AlphaFold 2, 2020'deki CASP yarışmasında deneysel yöntemlere yakın doğrulukla tahminler yaptı. Hassabis, Jumper ve David Baker 2024 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı. Tahminler hâlâ deneyle doğrulanması gereken modellerdir.
Ağustos 2021
Günümüzdeki küresel ısınma ve nedenleri · Yer bilimleri
Dünya Meteoroloji Örgütü'ne göre 2025, sanayi öncesi döneme göre yaklaşık 1,43 °C daha sıcaktı. 2015–2025 arasındaki 11 yıl, kayıtların en sıcak yıllarıdır. BM'nin iklim paneli IPCC, 2021'de bu ısınmanın insan faaliyetlerinden kaynaklandığının "kesin" olduğunu bildirdi. Bazı bilim insanları ise Güneş ve kozmik ışınlar gibi doğal etkenlerin rolünün küçümsendiğini ya da iklimin CO₂'ye duyarlılığının abartıldığını savunmaktadır.
25 Aralık 2021
James Webb Uzay Teleskobu · Uzay keşfi
25 Aralık 2021'de fırlatılan James Webb Uzay Teleskobu, kızılötesi ışıkta gözlem yaparak evrenin ilk galaksilerini görebilmektedir. Mayıs 2025'te, Büyük Patlama'dan yalnızca yaklaşık 280 milyon yıl sonrasına ait MoM-z14 galaksisi bulundu. Bu, bilinen en uzak galaksidir. Teleskop aynı zamanda öte gezegen atmosferlerini de incelemektedir.
Mart 2022
İnsan genomunun tamamı · Biyoloji
İnsan Genom Projesi 2003'te "tamamlandı" ilan edilmişti, ama genomun yaklaşık %8'i teknik nedenlerle okunamamıştı. Telomerden Telomere (T2T) Konsorsiyumu 2022'de, uzun okuma dizileme yöntemleriyle ilk boşluksuz insan genomunu yayımladı. 2023'te farklı kökenlerden 47 kişinin genomlarını içeren bir "pangenom" taslağı da yayımlandı.
5 Aralık 2022
Füzyon enerjisi ve ateşleme · Enerji
Güneş'in enerjisi hafif çekirdeklerin birleşmesinden (füzyon) gelir. ABD'deki Ulusal Ateşleme Tesisi (NIF), 5 Aralık 2022'de yakıta verilen lazer enerjisinden daha fazla füzyon enerjisi elde ederek ilk kez "ateşleme"ye ulaştı. Nisan 2025'te bu oran dört katı aştı. Ancak lazerlerin çektiği toplam elektrik hâlâ çok daha fazladır ve ticari bir füzyon santrali henüz yoktur.
18 Ocak 2024
İlk Türk astronot · Uzay keşfi
Alper Gezeravcı, 18 Ocak 2024'te Axiom-3 göreviyle Uluslararası Uzay İstasyonu'na giden ilk Türk astronot oldu. İstasyonda yaklaşık iki hafta kaldı ve TÜBİTAK başta olmak üzere Türk kurumlarının hazırladığı 13 bilimsel deneyi yürüttü. Görev, Türkiye Uzay Ajansı'nın insanlı uzay programının ilk adımıdır.
Mayıs 2024
Geometrik Langlands sanısının ispatı · Matematik
Langlands programı, sayılar kuramı ile geometri ve simetri arasında derin bir "sözlük" kurmayı amaçlar ve matematiğin "birleşik kuramı" olarak anılır. 2024'te dokuz matematikçi, programın geometrik biçimini yaklaşık 1000 sayfalık beş makalelik bir seriyle ispatladıklarını duyurdu.
Temmuz 2024
Beşinci Meşgul Kunduz sayısı BB(5) · Matematik
"Meşgul Kunduz" sorusu, belirli sayıda duruma sahip bir Turing makinesinin durmadan önce en fazla kaç adım atabileceğini sorar. Beş durum için cevap 60 yıl boyunca bilinmiyordu. Çevrimiçi, gönüllü bir ekip 2024'te cevabın 47.176.870 olduğunu gösterdi ve ispatı bilgisayarla doğrulanmış biçimde yayımladı.
Aralık 2024
Kuantum bilgisayarlar · Bilişim ve yapay zekâ
Kuantum bilgisayarlar, bitler yerine üst üste binme ve dolanıklık özellikleri olan "kübitler" kullanır. Bazı problemleri, örneğin büyük sayıları çarpanlarına ayırmayı, klasik bilgisayarlardan çok daha hızlı çözebilecekleri kuramsal olarak gösterilmiştir. Kübitler hataya çok yatkındır. Google'ın Willow işlemcisi 2024'te, kübit sayısı arttıkça hata oranının azaldığını gösteren ilk deney oldu. Kullanışlı, büyük ölçekli bir kuantum bilgisayar henüz yoktur.
Şubat 2025
Üç boyutta Kakeya sanısının ispatı · Matematik
Her yönde birim uzunlukta bir doğru parçası içeren kümeler (Kakeya kümeleri) sıfır hacimli olabilir. Buna rağmen sanı, bu kümelerin "boyut" olarak içinde bulundukları uzay kadar büyük olduğunu söyler. Hong Wang ve Joshua Zahl Şubat 2025'te üç boyutlu durumun ispatını arXiv'de yayımladı.
Nisan 2025
K2-18 b'de yaşam izi iddiası · Astronomi ve kozmoloji
Nisan 2025'te bir ekip, JWST verilerine dayanarak K2-18 b gezegeninin atmosferinde, Dünya'da yalnızca canlıların ürettiği bilinen dimetil sülfit (DMS) gazına dair "şimdiye kadarki en güçlü işaretleri" bulduğunu açıkladı. Diğer ekiplerin yaptığı yeniden analizler, verilerin bu gazın varlığını gösterecek kadar güçlü olmadığı sonucuna vardı.
Mayıs 2025
Kişiye özel gen düzenleme tedavisi · Tıp
2025'te ABD'de, ağır ve nadir bir metabolik hastalıkla (CPS1 eksikliği) doğan KJ adlı bebeğe, yalnızca onun mutasyonunu düzeltmek için altı ayda tasarlanıp üretilen bir baz düzenleme tedavisi verildi. Sonuçlar New England Journal of Medicine'de yayımlandı. Tek bir hastada elde edilen bu sonucun uzun vadeli etkisi ve güvenliği henüz bilinmiyor.
Haziran 2025
Müonun manyetik momenti (g−2), son ölçüm · Fizik
Müonun manyetik özelliği, Standart Model'in çok hassas bir testidir. Yıllarca deneysel değer ile kuramsal tahmin arasında bir fark görünüyordu ve bu, "yeni fizik" belirtisi olarak tartışıldı. Fermilab'ın Haziran 2025'teki son sonucu milyarda 127 hassasiyete ulaştı. Aynı dönemde güncellenen kuramsal tahminle arasındaki fark büyük ölçüde kapandı.
Temmuz 2025
Yapay zekânın Uluslararası Matematik Olimpiyatı'nda altın madalya düzeyine ulaşması · Bilişim ve yapay zekâ
Temmuz 2025'te Google DeepMind'ın Gemini Deep Think modeli, Uluslararası Matematik Olimpiyatı'nın altı sorusundan beşini doğal dilde ispatlarla çözdü ve resmî değerlendiricilerce altın madalya düzeyinde (42 üzerinden 35) puanlandı. OpenAI da kendi değerlendirmesinde aynı puanı bildirdi. Modeller, en zor kabul edilen altıncı soruyu çözemedi.
10 Eylül 2025
Mars'ta olası yaşam izi (Cheyava Falls) · Uzay keşfi
NASA'nın Perseverance aracı 2024'te Jezero Krateri'ndeki eski bir nehir vadisinde, üzerinde "leopar benekleri" olan bir kaya buldu. Eylül 2025'te Nature'da yayımlanan makale, organik karbonla birlikte bulunan demir fosfat ve sülfür minerallerinin Dünya'da genellikle mikrobik faaliyetle ilişkili olduğunu bildirdi. Yazarlar bunu "olası bir yaşam izi" olarak nitelendirdi. Aynı izlerin canlı olmayan kimyasal süreçlerle de oluşabileceğini belirttiler. Kesin sonuç için örneğin Dünya'ya getirilmesi gerekiyor.
Ekim 2025
Metal-organik kafesler (Nobel 2025) · Kimya
Metal-organik kafesler (MOF), metal iyonlarının organik moleküllerle bağlanarak oluşturduğu, içinde çok büyük boş hacimler bulunan kristallerdir. Bir gramlık MOF'un iç yüzey alanı bir futbol sahasına yaklaşabilir. Havadan su ve karbondioksit toplamak gibi uygulamalar için geliştirilmektedir. 2025 Nobel Kimya Ödülü'ne konu oldular.
Ekim 2025
Düzenleyici T hücreleri ve bağışıklık toleransı (Nobel 2025) · Tıp
Bağışıklık sistemi mikroplara saldırırken kendi dokularımıza neden saldırmaz? Sakaguchi 1995'te, bağışıklık tepkisini frenleyen özel bir T hücresi grubunu (düzenleyici T hücreleri) tanımladı. Brunkow ve Ramsdell 2001'de bu hücrelerin gelişimini yöneten FOXP3 genini buldu. 2025 Nobel Tıp Ödülü bu keşiflere verildi. Otoimmün hastalıklar ve kanser tedavileri bu bilgiye dayanarak geliştiriliyor.
1 Nisan 2026
Artemis II, 50 yıl sonra Ay'ın çevresinde insanlar · Uzay keşfi
1 Nisan 2026'da fırlatılan Artemis II, 1972'den bu yana Ay'a giden ilk insanlı görev oldu. Dört astronot Orion kapsülüyle Ay'ın arka yüzünün çevresinden dolaştı ve insanların Dünya'dan en uzağa gittiği rekoru Apollo 13'ten aldı. Mürettebat 10 Nisan'da Pasifik Okyanusu'na indi. Artemis programı, sonraki görevlerde Ay'ın güney kutbuna iniş yapmayı hedefliyor.

Tarihi kesin olmayanlar

Aşağıdakilerin tarihi tartışmalıdır; her birinin sayfasında farklı görüşler listelenir.

Ahmed Yesevî ve Dîvân-ı Hikmet — Geleneksel kabul · Araştırmacıların çekincesi
Ateşin kullanımı — Arkeoloji (Wonderwerk, Güney Afrika) · Arkeoloji (Gesher Benot Ya'aqov, İsrail) · Arkeoloji (Avrupa verisine dayalı eleştirel görüş) · Yunan mitolojisi
Budizm — Theravāda geleneği · Modern tarihçilik
Dilin ortaya çıkışı — Kademeli ve erken ortaya çıkış görüşü · Geç ve ani ortaya çıkış görüşü · İslam (Kur'an) · Yahudilik ve Hristiyanlık (Tekvin)
Dünya'nın yaşı — Radyometrik tarihlendirme (güncel jeoloji) · Lord Kelvin (1862, soğuma hesabı) · Genç Dünya yaratılışçılığı (Tekvin'in lafzi okuması) · İslam (Kur'an)
Hint-Avrupa dillerinin anayurdu — Bozkır (Kurgan) hipotezi · Anadolu hipotezi · Güney Kafkasya / Batı Asya görüşü
İnsanlık — Paleoantropoloji (fosil tarihlendirme) · Paleoantropoloji (Doğu Afrika) · Popülasyon genetiği · İslam (Kur'an) · Yahudilik ve Hristiyanlık (Tekvin) · Hinduizm (Puranalar)
Mağara sanatı ve ilk semboller — Arkeoloji (Sulawesi, Endonezya) · Arkeoloji (İspanya; Neandertal iddiası)
Râbia el-Adeviyye ve ilahi aşk — Yaygın kabul gören tarih · Bazı kaynaklarda geçen erken tarih
Sayma ve Ishango kemiği — Arkeoloji (Ishango, Demokratik Kongo Cumhuriyeti)
Taoizm ve Daodejing — Geleneksel anlatı (Sima Qian) · Metin tarihçiliği ve Guodian buluntuları
Tarım ve Göbekli Tepe — Arkeoloji (Bereketli Hilal) · Arkeoloji (Göbekli Tepe) · Yahudilik ve Hristiyanlık (Tekvin)
Taş aletler — Arkeoloji (Lomekwi 3, Kenya) · Arkeoloji (Gona, Etiyopya; Olduvai tipi)
Tekerlek ve tekerlekli araçlar — Radyokarbon tarihlemeleri ve resimli buluntular
Yaşamın ilk ortaya çıkışı (abiyogenez) — Jeoloji (Isua, Grönland; tartışmalı) · İslam (Kur'an) · Yahudilik ve Hristiyanlık (Tekvin)
Yazının icadı — Arkeoloji (Mezopotamya, Uruk) · Arkeoloji (Mısır, Abydos U-j) · İslam geleneği (tefsir ve kısas-ı enbiya)
Yunus Emre — Risâletü'n-Nushiyye'nin kendi tarihi · Ölüm tarihi için geleneksel kayıtlar
Zerdüştlük ve Avesta — Dilbilimsel karşılaştırmaya dayanan erken tarihleme · Geleneksel Zerdüştî kronoloji ("İskender'den 258 yıl önce") · Araştırmacılar arasında önerilen aralık