Soğuk karanlık madde (ΛCDM modeli)
George BlumenthalSandra FaberJoel PrimackMartin ReesDouglas Clowe
Bu sayfa bir hüküm vermez; iddiaları ve kanıtları kaynaklarıyla sunar. Bilimde hiçbir teori mutlak değildir. Yöntem
Herkes için
Bu görüşe göre evrendeki maddenin yaklaşık beşte dördü, ışıkla etkileşmeyen ve yavaş hareket eden ("soğuk") parçacıklardan oluşur. Karanlık enerjiyle (Λ) birlikte kozmolojinin standart modelini (ΛCDM) oluşturur. Model kozmik mikrodalga arka plan ışımasını, galaksilerin büyük ölçekli dağılımını ve Mermi Kümesi gibi gözlemleri başarıyla açıklar. Ancak onlarca yıllık aramaya rağmen karanlık madde parçacıkları laboratuvarda doğrudan saptanamadı.
Uzmanlar için
Blumenthal ve arkadaşları 1984'te soğuk karanlık maddenin galaksi ve küme oluşumunu gözlemlerle uyumlu biçimde açıklayabildiğini gösterdi. Planck uydusunun 2018 verileri, karanlık madde yoğunluğunu Ωch² ≈ 0,120 olarak verir. Galaksi ölçeğinde "çekirdek-sivri uç" sorunu ve beklenenden az uydu galaksi gibi gerilimler vardır. Bunların baryonik geri besleme süreçleriyle açıklanıp açıklanamayacağı tartışılır. WIMP'ler, aksiyonlar ve steril nötrinolar başlıca parçacık adaylarıdır.
İddialar
Kanıtlar
Destekleyen
Mermi Kümesi'nde kütleçekimsel mercekleme ile belirlenen kütle merkezleri, X-ışını yayan sıcak gazdan belirgin biçimde ayrıktır. Bu, kütlenin çoğunun görünen gazda olmadığını gösterir.[3]
Kozmik mikrodalga arka plan ışımasının güç tayfındaki tepe yükseklikleri, baryonlardan ayrı bir karanlık madde bileşeniyle yüksek doğrulukta uyumludur.[2]
Karşı çıkan / sorgulayan
Dünyanın en duyarlı doğrudan algılama deneylerinden LZ, WIMP türü karanlık madde parçacıklarına ait bir sinyal bulamadı ve olası etkileşimlere sıkı üst sınırlar koydu.[4]
Bağlantılar
Kaynaklar
- Makale (1984). Formation of galaxies and large-scale structure with cold dark matter. Nature 311, 517–525DOI 10.1038/311517a0arşiv
- Makale (2020). Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters. Astronomy & Astrophysics 641, A6DOI 10.1051/0004-6361/201833910arşiv
- Makale (2006). A direct empirical proof of the existence of dark matter. The Astrophysical Journal 648, L109–L113DOI 10.1086/508162arşiv
- Makale (2023). First dark matter search results from the LUX-ZEPLIN (LZ) experiment. Physical Review Letters 131, 041002DOI 10.1103/PhysRevLett.131.041002arşiv
Literatürde ara
Bu konudaki akademik yayınları başka dizinlerde de arayabilirsiniz:
Bu sayfayı kaynak göster
Athena katkıcıları. (2026). Soğuk karanlık madde (ΛCDM modeli). Athena: İnsanlığın bilgi ağacı. Erişim: 1 Kasım 2026, https://latifkedi.github.io/athena/d/soguk-karanlik-madde/
@misc{athena_soguk_karanlik_madde,
title = {Soğuk karanlık madde (ΛCDM modeli)},
author = {{Athena katkıcıları}},
year = {2026},
howpublished = {\url{https://latifkedi.github.io/athena/d/soguk-karanlik-madde/}},
note = {Athena: İnsanlığın bilgi ağacı. Erişim: 2026-11-01}
}Eklendi: 28 Eylül 2026 · Son değişiklik: 28 Eylül 2026 · Sayfa geçmişi