Karanlık madde
Fritz ZwickyVera RubinKent FordMordehai Milgrom
Bu sayfa bir hüküm vermez; iddiaları ve kanıtları kaynaklarıyla sunar. Bilimde hiçbir teori mutlak değildir. Yöntem
⑂ Görüş ayrılığı. Görüşler burada ayrılır; her alt dal ayrı bir görüştür ve kendi kanıtlarıyla sunulur. Görüşleri yan yana karşılaştır →
Herkes için
Galaksiler ve galaksi kümeleri, görünen maddenin kütleçekiminin açıklayabileceğinden daha hızlı dönüp hareket ediyor. Çoğu gökbilimci bunu görünmeyen bir "karanlık madde" ile açıklar. Ancak onlarca yıllık aramaya rağmen bu maddenin parçacıkları doğrudan tespit edilemedi. Bir azınlık ise kütleçekim yasasının çok zayıf ivmelerde farklı işlediğini (MOND) savunur.
Uzmanlar için
Zwicky (1933) Coma kümesinde virial kütlenin ışıma kütlesinden çok büyük olduğunu buldu. Rubin ve Ford (1970) Andromeda'nın dönüş eğrisinin dış bölgelerde düşmediğini gösterdi. Mermi Kümesi'nde (1E 0657-558) kütleçekimsel merceklemenin gösterdiği kütle ile X-ışını yayan gazın konumu birbirinden ayrışmıştır. Bu ayrışma karanlık maddenin lehine yorumlanır. WIMP'lere yönelik doğrudan algılama deneyleri (LZ, XENONnT) giderek sıkılaşan üst sınırlar vermiştir. MOND, galaksi ölçeğinde baryonik Tully–Fisher bağıntısını başarıyla öngörür. Galaksi kümelerinde ve CMB'de ise zorlanır.
İddialar
Kanıtlar
Destekleyen
Andromeda galaksisinin dış bölgelerindeki yıldızlar ve gaz, merkezden uzaklaştıkça yavaşlamadı.[2]
Çarpışan iki galaksi kümesinde kütleçekimsel kütlenin merkezi, görünen gazın merkezinden ayrışmış olarak ölçüldü.[4]
Karşı çıkan / sorgulayan
Dünya'daki en hassas doğrudan algılama deneylerinde karanlık madde parçacığı sinyali bulunamadı.[5]
Açık sorular
- Karanlık madde varsa, hangi parçacıklardan oluşur?
Bağlantılar
Üst dal
Astronomi ve kozmolojiBu konu şu yolculuklarda geçer
Kaynaklar
- Makale (1933). Die Rotverschiebung von extragalaktischen Nebeln. Helvetica Physica Acta 6, 110–127
- Makale (1970). Rotation of the Andromeda Nebula from a spectroscopic survey of emission regions. The Astrophysical Journal 159, 379–403DOI 10.1086/150317arşiv
- Makale (1983). A modification of the Newtonian dynamics as a possible alternative to the hidden mass hypothesis. The Astrophysical Journal 270, 365–370DOI 10.1086/161130arşiv
- Makale (2006). A direct empirical proof of the existence of dark matter. The Astrophysical Journal Letters 648, L109–L113DOI 10.1086/508162arşiv
- Makale (2023). First dark matter search results from the LUX-ZEPLIN (LZ) experiment. Physical Review Letters 131, 041002DOI 10.1103/PhysRevLett.131.041002arşiv
Literatürde ara
Bu konudaki akademik yayınları başka dizinlerde de arayabilirsiniz:
Bu sayfayı kaynak göster
Athena katkıcıları. (2026). Karanlık madde. Athena: İnsanlığın bilgi ağacı. Erişim: 1 Kasım 2026, https://latifkedi.github.io/athena/d/karanlik-madde/
@misc{athena_karanlik_madde,
title = {Karanlık madde},
author = {{Athena katkıcıları}},
year = {2026},
howpublished = {\url{https://latifkedi.github.io/athena/d/karanlik-madde/}},
note = {Athena: İnsanlığın bilgi ağacı. Erişim: 2026-11-01}
}Eklendi: 27 Eylül 2026 · Son değişiklik: 27 Eylül 2026 · Sayfa geçmişi