Canlıların kökeni ve çeşitliliği üzerine görüşler

Cansız maddeden ilk canlının nasıl ortaya çıktığı, biyolojinin en büyük açık sorularından biridir. Laboratuvarlarda yaşamın bazı yapı taşları üretilmiştir. Ancak hiçbir laboratuvarda cansız maddeden canlı bir hücre elde edilmemiştir. Önerilen modeller arasında "RNA dünyası", deniz tabanı sıcak su kaynakları ve yaşamın uzaydan gelmesi (panspermi) vardır. Dinler, yaşamı Allah'ın/Tanrı'nın yaratmasına bağlar.

Lamarck, canlıların zamanla daha karmaşık hâle geldiğini ve bir organın kullanımıyla gelişip kullanılmamasıyla körelmesinin yavrulara aktarıldığını savundu. Bu görüş 20. yüzyılda büyük ölçüde terk edildi. Epigenetik kalıtım üzerine yapılan son çalışmalar ise bazı araştırmacıların Lamarck'ı yeniden tartışmasına yol açtı.

Darwin ve Wallace birbirinden bağımsız olarak şu fikre ulaştı: bir türün bireyleri arasında kalıtsal farklar vardır, ortama daha uygun olanlar daha çok yavru bırakır ve türler böylece zamanla değişip ayrışır. Darwin 1859'da "Türlerin Kökeni"ni yayımladı. Darwin'in kendisi, fosil kayıtlarındaki ara formların azlığını kuramının karşılaştığı başlıca zorluklardan biri olarak kaydetti.

1930'lar ve 1940'larda Darwin'in doğal seçilimi ile Mendel genetiği matematiksel popülasyon genetiği aracılığıyla birleştirildi. Bu çerçeveye göre evrim, popülasyonlardaki gen sıklıklarının mutasyon, seçilim, sürüklenme ve göçle değişmesidir. Julian Huxley 1942'de bu birleşimi "modern sentez" olarak adlandırdı.

Yaratılışçılık, canlı türlerinin (ya da temel "türlerin") Tanrı tarafından doğrudan ve ayrı ayrı yaratıldığını savunur. Genç Dünya yaratılışçılığı, kutsal metinlerin lafzına dayanarak Dünya'nın birkaç bin yaşında olduğunu kabul eder. Eski Dünya yaratılışçılığı ise jeolojik yaşları kabul edip türlerin ayrı yaratıldığını savunur. Türkiye'de de yaratılışçılık, özellikle 1990'lardan sonra yaygın yayınlarla savunulmuştur.

Kimura, moleküler düzeydeki (DNA ve protein dizilerindeki) değişikliklerin çoğunun seçilimle değil, ne yararlı ne zararlı olan mutasyonların rastgele yayılmasıyla (genetik sürüklenme) oluştuğunu öne sürdü. Kuram, Darwinci seçilimin moleküler düzeydeki rolüne itiraz olarak ortaya çıktı. Günümüzde seçilimin ne kadar yaygın olduğu konusundaki tartışmalar sürmektedir.

Eldredge ve Gould, fosil kayıtlarında türlerin uzun süre neredeyse hiç değişmeden kaldığını, değişimin ise jeolojik ölçekte kısa dönemlerde ve yeni tür oluşumuyla birlikte gerçekleştiğini savundu. Onlara göre ara formların azlığı, kayıtların eksikliğinden çok evrimin gerçek temposunu yansıtır. Bu görüş, Darwin'in yavaş ve kademeli değişim fikrine yönelik bir itiraz olarak tartışıldı.

Akıllı tasarım savunucularına göre bazı biyolojik yapılar, parçalarından biri eksik olduğunda hiç işlemeyecek kadar karmaşıktır ("indirgenemez karmaşıklık"). Bu nedenle bu yapıların kör ve adım adım işleyen süreçlerle değil, akıllı bir tasarımcı tarafından oluşturulduğu çıkarımı yapılır. Karşı çıkanlar, bu yapıların aşamalı gelişimini gösteren modeller sunar. Ayrıca kuramın bilimsel olarak test edilebilir olmadığını savunurlar. ABD'deki bir mahkeme 2005'te kuramın okullarda fen dersi olarak okutulmasını anayasaya aykırı buldu.

Teistik evrim görüşüne göre Tanrı canlıları, bilimin tarif ettiği evrimsel süreçler aracılığıyla yaratmıştır. Bu görüşte bilim ile din arasında bir çelişki görülmez. İnsan Genom Projesi'nin eski yöneticisi Francis Collins ile Katolik Kilisesi'nin 1996'daki resmi açıklaması bu görüşe örnektir. Hem ateist bilim insanları hem de yaratılışçılar farklı gerekçelerle bu görüşü eleştirir.

Bir grup biyolog, gelişim süreçlerinin, çevreye bağlı biçim değişikliklerinin, epigenetik kalıtımın ve canlıların kendi çevrelerini değiştirmesinin (niş inşası) evrimin yönünü belirlemede sanıldığından daha etkili olduğunu savunur. Bu nedenle mevcut kuramın genişletilmesi gerektiğini düşünürler. Diğer biyologlar ise bu olguların mevcut kuram içinde zaten açıklandığını savunur.

İslam dünyasında canlıların kökeni konusunda tek bir görüş yoktur. Bazı yazarlar Câhiz ve İbn Haldun'un eserlerinde evrim fikrinin öncülerini görür, bazıları bunun bugünkü kavramları geçmişe yansıtmak olduğunu savunur. Günümüzde görüşler, türlerin ayrı yaratıldığını savunan yaratılışçılıktan yalnızca Âdem ile Havva'yı istisna tutan görüşe ve istisnasız teistik evrime kadar uzanır.