Özgür irade
Benjamin LibetAaron SchurgerDerk Pereboom
Bu sayfa bir hüküm vermez; iddiaları ve kanıtları kaynaklarıyla sunar. Bilimde hiçbir teori mutlak değildir. Yöntem
⑂ Görüş ayrılığı. Bu soruda görüşler ayrılır; ağaçtaki her çatal bir görüştür.
Herkes için
İnsan eylemlerini gerçekten kendisi mi seçer, yoksa bu seçimler önceki nedenlerle, beyin süreçleriyle ya da ilahi takdirle önceden mi belirlenmiştir? Filozoflar, kelamcılar ve sinirbilimciler bu soruya farklı cevaplar verir. 2020 yılında yapılan geniş bir ankette filozofların çoğunluğu özgür iradenin belirlenimcilikle bağdaştığını savunan görüşü seçti. Kelamda ise Mu'tezile, Eş'arîlik ve Mâtürîdîlik insan fiilleri konusunda farklı yaklaşımlar geliştirdi.
Uzmanlar için
Özgürlükçü (libertaryen) görüş, özgür iradenin belirlenimcilikle bağdaşmadığını ve evrenin belirlenimci olmadığını savunur. Bağdaşırcılık (compatibilism) özgürlüğü dış zorlamanın yokluğu ya da kişinin nedenlere duyarlı olması gibi ölçütlerle tanımlar. Sert bağdaşmazcılık, ne belirlenimciliğin ne de rastlantının ahlaki sorumluluğa yer bıraktığını ileri sürer. Libet'in 1983 deneyinde, katılımcıların hareket etme kararını fark ettiklerini bildirdikleri andan yüz milisaniyeler önce beyinde bir "hazırlık potansiyeli" ölçüldü. Bu bulgunun ne anlama geldiği tartışmalıdır.
İddialar
Kanıtlar
Destekleyen
Libet'in deneyinde hazırlık potansiyeli, katılımcıların karar anı olarak bildirdiği andan ortalama yaklaşık 350 milisaniye önce başladı.[1]
fMRI ile yapılan bir çalışmada, basit bir sağ-sol seçiminin sonucu bilinçli karardan birkaç saniye önce beyin etkinliğinden şans düzeyinin üzerinde tahmin edilebildi.[2]
Karşı çıkan / sorgulayan
Hazırlık potansiyelinin bir karar sinyali değil, rastgele sinirsel dalgalanmaların birikmesinin ortalamada ortaya çıkan bir izi olabileceği bir modelle gösterildi.[3]
Görüşler
- Bağdaşırcılık
- Özgürlük, belirlenimcilikle bağdaşır. Kişi kendi isteğine ve nedenlerine göre, dış zorlama olmadan davranıyorsa özgürdür. 2020 PhilPapers anketinde filozofların yaklaşık yüzde 59'u bu görüşü seçti.[6][4]
- Özgürlükçülük (libertaryenizm)
- Gerçek özgürlük, aynı koşullarda başka türlü davranabilmeyi gerektirir ve bu belirlenimcilikle bağdaşmaz. Ankette filozofların yaklaşık yüzde 19'u bu görüşü seçti.[5][4]
- Özgür irade şüpheciliği
- Ahlaki sorumluluğun gerektirdiği türden bir özgür irade yoktur. Ankette filozofların yaklaşık yüzde 11'i bu görüşü seçti.[5][4]
- Mu'tezile
- İnsan kendi fiillerinin yaratıcısıdır. İlahi adalet, insanın yaptıklarından sorumlu tutulabilmesi için özgür olmasını gerektirir.[7]
- Eş'arîlik (kesb)
- Fiilleri yaratan yalnızca Allah'tır. İnsan, yaratılan fiili "kazanır" (kesb) ve bu kazanım nedeniyle sorumludur.[7]
- Mâtürîdîlik
- Fiilleri Allah yaratır, ama insana gerçek bir seçme gücü (cüz'î irade) verilmiştir. İnsan bu seçimi nedeniyle sorumludur.[8]
Açık sorular
- Bilinçli bir kararın beyin etkinliğiyle zamanlaması, sorumluluk ve özgürlük tartışmasında ne kadar belirleyicidir?
Bağlantılar
Üst dal
FelsefeBu konu şu yolculuklarda geçer
Kaynaklar
- Makale (1983). Time of conscious intention to act in relation to onset of cerebral activity (readiness-potential). Brain 106(3), 623–642DOI 10.1093/brain/106.3.623arşiv
- Makale (2008). Unconscious determinants of free decisions in the human brain. Nature Neuroscience 11, 543–545DOI 10.1038/nn.2112arşiv
- Makale (2012). An accumulator model for spontaneous neural activity prior to self-initiated movement. Proceedings of the National Academy of Sciences 109(42), E2904–E2913DOI 10.1073/pnas.1210467109arşiv
- Makale (2023). Philosophers on Philosophy: The 2020 PhilPapers Survey. Philosophers' Imprint 23(11)DOI 10.3998/phimp.2109arşiv
- AnsiklopediFree Will. Stanford Encyclopedia of Philosophyplato.stanford.eduarşiv
- AnsiklopediCompatibilism. Stanford Encyclopedia of Philosophyplato.stanford.eduarşiv
- Kitap (1948). Free Will and Predestination in Early Islam. Luzac, London
- Kitap (2015). Al-Māturīdī and the Development of Sunnī Theology in Samarqand. Brill, Leiden
Literatürde ara
Bu konudaki akademik yayınları başka dizinlerde de arayabilirsiniz:
Bu sayfayı kaynak göster
Athena katkıcıları. (2026). Özgür irade. Athena: İnsanlığın bilgi ağacı. Erişim: 1 Kasım 2026, https://latifkedi.github.io/athena/d/ozgur-irade/
@misc{athena_ozgur_irade,
title = {Özgür irade},
author = {{Athena katkıcıları}},
year = {2026},
howpublished = {\url{https://latifkedi.github.io/athena/d/ozgur-irade/}},
note = {Athena: İnsanlığın bilgi ağacı. Erişim: 2026-11-01}
}Eklendi: 28 Eylül 2026 · Son değişiklik: 28 Eylül 2026 · Sayfa geçmişi